Mahmoud Kamal Muftić (također Mahmud ili Mahmut K. Muftić; Sarajevo, 14. januar 1919 – septembar 1971) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski medicinski istraživač, mikrobiolog i politički aktivist u doba Hladnog rata. Bavio se biomedicinskim istraživanjima, naročito u oblastima enzima, imunopatologije, tuberkuloze i lijekova, a istovremeno je istraživao hipnozu, parapsihologiju i metafizičke teme.
Najpoznatiji je po neobičnom spoju naučnog rada, islamske misli i emigrantske politike. Tokom 1950-ih i 1960-ih djelovao je u mrežama povezanim s Muslimanskim bratstvom, a potom i u hrvatskoj radikalno-nacionalističkoj emigraciji, gdje je kao generalni sekretar organizacije Hrvatski narodni otpor pokušao povezati panislamističke i antikomunističke ciljeve.
Karijera
Rani život u Bosni, 1919–1945
Prema biografskom zapisu u djelu World Who's Who in Science, Muftić je rođen 14. januara 1919. u Sarajevu, kao sin Saliha (ili Saleha) Firuza Muftića i Umihane Muftić, rođene Vranić. Poticao je iz ugledne muslimanske porodice vezane za islamsku učenost i nakšibendijski sufijski krug. Njegov otac dovodi se u vezu sa Salihom Muftićem, stvarnim učiteljem u Šerijatskoj gimnaziji u Sarajevu početkom 1920-ih, dok je njegova majka kasnije bila poznata kao muallima u Sarajevu.
Porodica Muftić iz Foče dala je više generacija islamskih učenjaka, uključujući šejhove, muftije, imame i hafize. Održavali su i značajnu privatnu zbirku rukopisa na arapskom, osmanskoturskom i perzijskom jeziku, čiji je dio 1960. preuzela Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.
Prema vlastitom biografskom prikazu, Muftić je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. Tu tvrdnju kasnije su osporavali neki njegovi politički protivnici iz emigracije, ali bez čvrstih dokaza, pa se u literaturi taj dio njegove biografije tretira oprezno. Novinar i historičar Ian Johnson navodi da je tokom Drugog svjetskog rata služio, vjerovatno kao ljekar, u Handžar diviziji.
U širem društveno-političkom kontekstu dio muslimanske omladine iz Bosne i Hercegovine koja se školovala u Zagrebu u međuratnom i ratnom periodu približavao se hrvatskom nacionalnom miljeu, što može pomoći objašnjenju Muftićeve kasnije dugotrajne vezanosti za hrvatsku emigrantsku politiku.
Poslijeratne godine, 1945–1947
Između 1945. i 1947. radio je u Higijenskom institutu u Zagrebu. Drugi izvori sugeriraju da se neposredno nakon rata našao među izbjeglicama u Italiji, ali nije sasvim jasno je li Jugoslaviju napustio 1945. ili 1947.
U to vrijeme više arapskih zemalja pokazivalo je interes za muslimanske izbjeglice iz Jugoslavije, posmatrajući ih istovremeno kao muslimane kojima treba pomoći i kao ratne veterane. U italijanskim izbjegličkim logorima 1948. vršeno je i regrutiranje za službu u arapskim snagama, pri čemu je važnu ulogu imao Amin al-Husseini.
Rat u Palestini, Egipat, Irak i Saudijska Arabija, 1947/1948–1960
Iako okolnosti njegova odlaska iz Jugoslavije nisu potpuno razjašnjene, izvjesno je da je najkasnije 1948. bio u Egiptu. Tamo se brzo uključio u islamističke krugove povezane s Muslimanskim bratstvom. Dobrovoljno je stupio u Arapsku oslobodilačku vojsku tokom rata u Palestini, gdje je služio kao vojni ljekar.
Vjerovatno je upravo tada uspostavio bliže veze sa Saidom Ramadanom, jednim od vodećih ljudi Muslimanskog bratstva. Johnson navodi i da je Muftić bio povezan s Aminom al-Husseinijem.
Dana 22. juna 1952. oženio se Isaad Mohammed Atia, egipatskom ljekarkom i anesteziologinjom iz ugledne porodice. Zajedno su objavili dva rada o hipnozi, iz 1957. i 1969, a imali su i sina Nejada Muftića.
Od 1948. do 1954. radio je u Kairu, zatim od 1955. do 1959. u Bagdadu, a 1960. nalazio se u Gazi, tada dijelu Ujedinjene Arapske Republike. U Iraku je nastavio medicinska i mikrobiološka istraživanja uz podršku tamošnjeg ministarstva zdravstva. Nakon revolucije od 14. jula 1958. nakratko se vratio u Egipat.
Tokom boravka na Bliskom istoku povremeno je bio predmet optužbi da radi za razne obavještajne službe; takve optužbe iznosili su i politički saveznici i protivnici, ali historijski izvori uglavnom ih bilježe kao dio složenih emigrantskih i hladnoratovskih sukoba, ne kao dokazanu činjenicu.
Zapadni Berlin, Lausanne/Ženeva, London i Dublin, 1960–1971
Početkom 1960-ih Muftić prelazi u Zapadnu Njemačku i Švicarsku. Prema biografiji iz 1968, radio je u Borstelu (1960–1962), potom u Higijenskom institutu u Lausannei i kao docent na Univerzitetu u Lausannei (1962–1964), a od 1964. bio je šef medicinskog odjela kompanije Schering AG u Berlinu.
Istovremeno je održavao kontakte s emigrantskim krugovima u Londonu. Branimir Jelić piše da je tokom 1960-ih živio na relaciji Berlin–London, dok drugi izvori navode i njegove veze s bošnjačkim emigrantima okupljenim oko Jurja Krnjevića. Trag mu se na kraju gubi u Dublinu, gdje je u vrijeme smrti bio povezan s Odsjekom za biohemiju Trinity Collegea.
Istraživanje
Muftićev naučni rad obuhvatao je i konvencionalna biomedicinska istraživanja i spekulativnije oblasti. Od ranih 1950-ih do početka 1970-ih objavio je više od 50 stručnih radova, uglavnom u zapadnim medicinskim časopisima, te nekoliko patenata.
Mikrobiologija i razvoj lijekova
Njegov glavni naučni rad odnosio se na enzime, imunološke reakcije i mehanizme bolesti, naročito u vezi s uzročnikom tuberkuloze, gljivičnim infekcijama i antimikrobnim supstancama. Posebno je istraživao enzim koji je nazivao cerase, a koji je povezivao s razgradnjom voskova i virulentnošću tuberkuloznih bacila.
Objavljivao je i radove o peptidazama u mikobakterijama, inhibitorima gljivičnog rasta, novim antibilharzijskim lijekovima, te o derivatima s antimikrobnim i sedativnim djelovanjem, što je u više navrata povezivano s njegovim radom u Scheringu.
Hipnoza, metafizika i parapsihologija
Uporedo s mikrobiologijom, Muftić je razvijao i interes za biohemijsku osnovu hipnoze. William Joseph Bryan opisao ga je kao "pravog naučnika u svakom pogledu", naglašavajući njegovu sklonost fizičkim i hemijskim objašnjenjima psiholoških pojava.
U radu The chemistry of hypnosis iz 1961. pokušao je hipnozu povezati s biohemijskim procesima i mjerenjima galvanskog odgovora kože. Godine 1969. on i Isaad Atia predstavili su koncept "elektrohipnoze", tj. kombiniranja električne stimulacije i hipnotičke indukcije.
Istraživao je i parapsihološke teme poput psihokineze i "aure". U knjizi Researches on the Aura Phenomena (1960/1961; drugo izdanje 1970) tvrdio je da se ljudska aura može tehnološki registrirati pomoću uređaja koji je nazivao optron. Ti radovi smještaju ga na granicu između tadašnje alternativne nauke, psiholoških eksperimenata i popularnih hladnoratovskih interesovanja za neuobičajena stanja svijesti.
Hladnoratovska politika iz sjene
Bio je aktivan i u međunarodnim mrežama Muslimanskog bratstva i u hrvatskim emigrantskim krugovima, nastojeći povezati islamske i hrvatske antijugoslavenske ciljeve.
Muslimansko bratstvo i hladnoratovski islamizam
Zahvaljujući vezama sa Saidom Ramadanom, Muftić je u 1950-im i 1960-im bio dio transnacionalnih islamističkih mreža koje su djelovale između Egipta, Saudijske Arabije i zapadne Evrope. Johnson ga ubraja među ljude povezane s projektima kojima su zapadne službe i saveznici nastojali koristiti islamističke aktere u antikomunističke svrhe.
Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor
Početkom 1960-ih Muftić je postao generalni sekretar organizacije Hrvatski narodni otpor (HNO), koju je vodio Vjekoslav Luburić. U toj ulozi postao je glavna veza između HNO-a i krugova Muslimanskog bratstva na Bliskom istoku.
Njegov najambiciozniji projekat bila je tzv. Operacija Orient, plan da arapske države priznaju buduću hrvatsku vladu u egzilu i da se ona eventualno primi u Arapsku ligu kao islamska država. U tom zamišljenom aranžmanu Muftić je trebao biti predstavnik te vlade u arapskom svijetu, faktički ministar vanjskih poslova.
Plan je propao 1964. zbog unutrašnjih sukoba u HNO-u. Luburić je, odbijajući da odstupi, Muftića optužio da je britanski agent, dok su i drugi akteri širili sumnje o njegovim vezama sa zapadnim ili drugim službama. Nakon tog sloma Muftić je postajao sve politički izoliraniji.
Razočaranje i kasnije godine u dijaspori
Nakon razlaza s HNO-om povremeno je nastavio pisati u emigrantskoj štampi, ali se postepeno udaljavao od otvoreno proustaških stavova. Prema Ivi Mišuru, njegov kasniji odmak od hrvatskih političkih ideja bio je povezan i sa sukobom s Luburićem i s kontaktima s bošnjačkim emigrantima u Londonu.
Kontroverze
Muftić je bio izrazito polarizirajuća ličnost. U bošnjačkoj i hrvatskoj emigraciji optuživali su ga za prevaru, samoproglašeno doktorstvo, djelovanje za strane službe i političku neiskrenost. Velik dio tih tvrdnji poticao je iz sukoba među emigrantskim grupama, pa ih historiografija uglavnom navodi kao dio polemičkog konteksta, a ne kao dokazano stanje stvari.
Navodna trgovina oružjem poslije arapsko-izraelskog rata
Njegovi protivnici tvrdili su da je nakon rata 1948. bio umiješan u krijumčarenje oružja i lijekova na Levantu, što je kasnije korišteno i kao osnova za optužbe da je sarađivao s izraelskim ili drugim obavještajnim strukturama. Takve optužbe ostale su nedokazane, a suvremena literatura ih smješta u širi kontekst poslijeratnih crnih tržišta, tajnih operacija i frakcijskih borbi.
Pitanje doktorata
Iako biografski izvori iz 1960-ih navode da je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. i kasnije radio kao ljekar u više zemalja, pojedini emigrantski publicisti tvrdili su da nikada nije završio studij i da se lažno predstavljao kao doktor. S druge strane, njegova duga stručna karijera, veliki broj medicinskih radova i položaji koje je obavljao u Egiptu, Iraku, Švicarskoj i Njemačkoj upućuju na to da je, formalno ili neformalno, imao stvarnu stručnu funkciju u medicinskom i istraživačkom polju.
Politički i teološki spisi
Pored medicinskih radova, Muftić je pisao i o islamskoj teologiji, medicinskoj etici i odnosu islama prema čovjekovom porijeklu i moralu. U Encyclopaedia of the Qurʾān spomenut je po tumačenju da bi se Luqman iz Kur'ana mogao identificirati s grčkim liječnikom i filozofom Alkmeon. Prema Muftiću, etička načela u 31. suri predstavljaju svojevrsnu ljekarsku zakletvu višu od Hipokratove.
Objavio je i tekstove poput Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran i The Qur'an on the cause of the fall of man, prvobitno u islamskoj periodici, a kasnije i u časopisu Journal of the American Institute of Hypnosis.
Smrt i naslijeđe
Okolnosti Muftićeve smrti ostale su nejasne. Prema osmrtnici Williama Josepha Bryana, umro je u septembru 1971. Drugi kasniji izvori navode da je tvrdio kako pati od radijacijskog trovanja, a pojavile su se i špekulacije o trovanju ili atentatu u kontekstu njegovih političkih i obavještajnih veza. Te tvrdnje nisu konačno potvrđene.
Muftić je ostao neobična figura 20. stoljeća: istraživač na granici mikrobiologije, hipnoze i parapsihologije, bošnjački muslimanski intelektualac iz Sarajeva, te emigrantski aktivist koji je pokušavao spojiti islamske i hrvatske radikalne mreže u sjeni Hladnog rata.
Bibliografija
Izabrani članci
Knjige
Bilješke
Reference
Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici Kategorija:Bosanskohercegovački mikrobiolozi Kategorija:Bosanskohercegovački psihijatri Kategorija:Rođeni 1919. Kategorija:Umrli 1971. Kategorija:Biografije, Sarajevo Kategorija:Hipnoza