mini|desno|300px|Sigmund Freud, 1935. U psihoanalitičkoj teoriji, psihoseksualni razvoj predstavlja jedan od centralnih aspekata teorije seksualnog nagona. Ovaj koncept je razvio Sigmund Freud, koji je smatrao da se ličnost oblikuje kroz niz uzastopnih razvojnih faza u djetinjstvu, tokom kojih se psihička energija usmjerena na traženje zadovoljstva postepeno fokusira na različite dijelove tijela, tzv. erogene zone.

Pod pojmom erogena zona podrazumijeva se dio tijela koji je posebno osjetljiv na stimulaciju i koji u određenoj razvojnoj fazi postaje primarni izvor zadovoljstva. Na osnovu toga, Freud razlikuje pet faza psihoseksualnog razvoja: oralnu, analnu, falusnu, latentnu i genitalnu fazu. Svaku od ovih faza karakteriše dominacija određene erogene zone koja u tom periodu ima centralnu ulogu u zadovoljavanju djetetovih potreba.

Freud je smatrao da način na koji se rješavaju razvojni zadaci u pojedinim fazama ima dugoročne posljedice na formiranje ličnosti. Ukoliko dijete ne uspije adekvatno zadovoljiti potrebe u određenoj fazi, može doći do pojave fiksacije, što podrazumijeva trajno zadržavanje dijela psihičke energije na tom razvojnom nivou. Suprotno tome, uspješno prevazilaženje razvojnih zahtjeva doprinosi stabilnijem i uravnoteženijem razvoju ličnosti.

U okviru ovog teorijskog modela, Freud je također isticao da frustracije u ranim razvojnim fazama mogu dovesti do pojave anksioznosti, koja se kasnije u odrasloj dobi može manifestirati u obliku neuroza, odnosno funkcionalnih psihičkih poremećaja. Na taj način, psihoseksualni razvoj se u Freudovoj teoriji posmatra kao proces u kojem rana iskustva imaju dugoročan utjecaj na psihičko funkcionisanje pojedinca.

Pozadina

Sigmund Freud (1856–1939), osnivač psihoanalize, razvio je teoriju psihoseksualnog razvoja kao dio svog šireg teorijskog okvira za objašnjenje razvoja ličnosti i nastanka psihičkih poremećaja. U svom djelu Prilozi teoriji seksualnosti (tri rasprave) (1905), Freud je istakao da se rani dječiji razvoj odvija kroz relativno predvidljive obrasce ponašanja, pri čemu se djetetova pažnja i zadovoljstvo postepeno usmjeravaju na različite dijelove tijela.

U najranijem periodu života, ponašanje djeteta usko je povezano s osnovnim fiziološkim funkcijama. Tako se, naprimjer, tokom dojenja zadovoljstvo povezuje s oralnom stimulacijom, dok se u fazi učenja kontrole mokrenja i pražnjenja crijeva fokus premješta na analnu regiju. Ove promjene Freud je interpretirao kao dio šireg razvoja psihičke energije, koju je nazvao libido.

U početnoj fazi razvoja, libido nije specifično usmjeren i može se ispoljavati kroz različite tjelesne zone i objekte. Freud je ovu pojavu opisao kao stanje ″polimorfne perverznosti″, naglašavajući da dojenče može doživljavati zadovoljstvo na različite načine, bez stabilnog usmjerenja libida.

Tokom procesa socijalizacije i sazrijevanja, ova početna nespecifična psihička energija postepeno se organizuje i usmjerava prema društveno prihvatljivim oblicima ponašanja. Na taj način se oblikuje struktura ličnosti, dok razvoj prolazi kroz niz uzastopnih faza.

Na osnovu tog koncepta Freud je razvio model psihoseksualnog razvoja, prema kojem dijete prolazi kroz pet uzastopnih faza: oralnu, analnu, faličnu, latentnu i genitalnu fazu. Svaku od ovih faza karakteriše dominantna erogena zona koja predstavlja primarni izvor zadovoljstva u određenom razvojnom periodu.

Psihoseksualni razvoj prema Sigmundu Freudu

U okviru Freudove teorije psihoseksualnog razvoja, dječiji razvoj se posmatra kroz proces u kojem se libido, odnosno psihička energija povezana sa nagonom za zadovoljstvom, usmjerava na različite erogene zone tokom uzastopnih razvojnih faza. U tom procesu, dijete može doživjeti situacije u kojima su njegovi impulsi ograničeni ili su podložni roditeljskim i društvenim zabranama. Takva iskustva mogu biti praćena osjećajem neodobravanja ili frustracije, što Freud povezuje sa razvojem anksioznosti u odnosu na određenu erogenu zonu koja je u tom periodu dominantna. Kao psihološki mehanizam za izbjegavanje takve anksioznosti, može doći do razvoja fiksacije, pri čemu se pojedinac trajno psihički ″veže″ za određenu fazu psihoseksualnog razvoja. To znači da određene želje, potrebe i ponašanja ostaju povezani s erogenom zonom karakterističnom za tu fazu. Freud je smatrao da ovakve rane fiksacije mogu imati dugoročne posljedice, jer se njihovi efekti prenose i u odraslu dob, gdje mogu utjecati na strukturu ličnosti i načine psihičkog funkcionisanja. U tom kontekstu, fiksacije se u okviru psihoanalitičke teorije povezuju s nastankom različitih psihičkih poteškoća, uključujući neuroze, histeriju, žensku histeriju, kao i određene poremećaje ličnosti.

Faza Dobni raspon Erogena zona Posljedice psihološke fiksacije Oralna Rođenje – 1 godina Usta Oralno-agresivno ponašanje: žvakanje žvakaćih guma, grickanje olovaka i sličnih predmeta. Oralno-pasivno ponašanje: pušenje, prejedanje, ljubljenje i oralne seksualne prakse. Fiksacija u oralnoj fazi može dovesti do pasivne, lakovjerne, nezrele ili manipulativne ličnosti. Analna 1–3 godine Crijeva (primarna erogena zona analne faze je anus) Analno-retentivno ponašanje: pretjerana urednost, organizovanost i perfekcionizam. Analno-ekspulzivno ponašanje: nepažljivost, impulsivnost, prkos, neorganizovanost i koprofilije. Falična 3–6 godina Genitalije Edipov kompleks (prema Sigmundu Freudu). Elektrin kompleks (prema Carlu Jungu). Promiskuitet i nisko samopoštovanje kod oba spola. Latentna 6 godina – pubertet (oko 12 godina) Potisnuti seksualni osjećaji Nezrelost i poteškoće u uspostavljanju ispunjavajućih neseksualnih odnosa u odrasloj dobi ukoliko dođe do fiksacije u ovoj fazi. Genitalna Pubertet – smrt (nastavlja se tokom odrasle dobi) Zreli seksualni interesi Frigidnost, impotencija, seksualne perverzije i izražene poteškoće u uspostavljanju zdravih seksualnih odnosa s drugim osobama.

Id, ego i super-ego

U okviru psihoanalitičke teorije, Sigmund Freud je razvio strukturni model psihe koji se sastoji od tri međusobno povezana dijela: ida, ega i superega. Prema Freudovom shvatanju, ljudsko ponašanje i psihičko funkcionisanje rezultat su njihove međusobne interakcije, pri čemu svaki dio ima različite funkcije, principe djelovanja i ulogu u razvoju ličnosti.

+ Psihička struktura Opis Funkcije Principi i razvoj Id Najprimitivniji dio psihe koji sadrži nagonske impulse i predstavlja izvor psihičke energije. Teži trenutnom zadovoljenju svih želja, potreba i nagona. Djeluje prema principu zadovoljstva, čiji je cilj smanjenje napetosti, izbjegavanje bola i postizanje zadovoljstva. Prisutan je od rođenja i predstavlja rezervoar libida. Ego Dio ida koji je oblikovan neposrednim utjecajem vanjskog svijeta. Reguliše nagone ida kako bi ih uskladio sa zahtjevima stvarnosti. Vođen je principom realnosti, nastojeći zadovoljiti nagone ida na realističan i društveno prihvatljiv način koji će donijeti dugoročnu korist. Razvija se iz ida i odgovoran je za testiranje stvarnosti i osjećaj ličnog identiteta. Super-ego Dio ličnosti koji predstavlja internalizaciju roditeljskih i društvenih vrijednosti. Zastupa društvene standarde, nameće moralno ponašanje i posreduje između ida i ega. Vođen je moralnim i idealističkim principima, težeći savršenstvu prije nego zadovoljstvu ili prilagođavanju stvarnosti. Razvija se tokom razrješenja Edipovog kompleksa i predstavlja internalizovane ideale roditelja i društva.

Faze razvoja

Oralna faza

Oralna faza predstavlja prvu fazu psihoseksualnog razvoja i traje od rođenja do približno prve godine života. Prema Freudovoj teoriji, u ovom periodu usta predstavljaju primarnu erogenu zonu, a zadovoljstvo se ostvaruje prvenstveno kroz dojenje, sisanje i oralno istraživanje okoline. Dijete pokazuje tendenciju da predmete stavlja u usta, pri čemu se oralna aktivnost povezuje s hranjenjem i ranim oblicima interakcije s okolinom.

Tokom oralne faze psihička struktura još nije u potpunosti razvijena. Freud je smatrao da je u ovom periodu id dominantan, dok ego tek počinje da se formira, a super-ego još nije razvijen. Zbog toga se ponašanje djeteta uglavnom zasniva na principu zadovoljstva, odnosno neposrednom zadovoljenju potreba i nagona.

Istovremeno, u oralnoj fazi počinje razvoj ranih oblika ega i svijesti o sebi. Dijete postepeno uči razlikovati vlastito tijelo od vanjskog svijeta, razvijajući osnovnu predstavu o tjelesnim granicama i okolini. Iskustva poput gladi, bola ili odgođenog zadovoljenja potreba doprinose razumijevanju da određena ponašanja, kao što je plač, mogu dovesti do zadovoljenja potreba.

Freud je posebno isticao značaj procesa odbijanja od dojenja, odnosno prestanka hranjenja majčinim mlijekom, koji predstavlja jedno od prvih iskustava gubitka u životu djeteta. Dijete pritom ne gubi samo fizičko zadovoljstvo povezano s dojenjem, već i osjećaj bliskosti, njege i sigurnosti koji prati hranjenje. Istovremeno, ovo iskustvo doprinosi razvoju samostalnosti i razumijevanju da dijete nema potpunu kontrolu nad okruženjem.

Prema Freudovoj teoriji, pretjerano ili nedovoljno zadovoljenje potreba u oralnoj fazi može dovesti do oralne fiksacije. Pretjerano zadovoljenje može rezultirati nezrelom i zavisnom ličnošću, dok nedovoljno zadovoljenje može dovesti do pasivnosti i osjećaja nesigurnosti. Freud je smatrao da se posljedice takvih ranih iskustava mogu manifestirati i u odrasloj dobi kroz različite obrasce ponašanja i neurotične tendencije.

Analna faza

Analna faza predstavlja drugu fazu psihoseksualnog razvoja i traje približno od osamnaestog mjeseca do treće godine života. U ovoj fazi dominantna erogena zona premješta se s usta na anus, odnosno donji dio probavnog sistema, dok se istovremeno nastavlja razvoj ega i sposobnosti samokontrole.

Centralno razvojno iskustvo analne faze jeste učenje kontrole sfinktera. Freud je smatrao da dijete tokom ovog procesa prvi put dolazi u izraženiji sukob između vlastitih nagona i zahtjeva okoline. Id teži trenutnom zadovoljenju potreba, dok ego postepeno razvija sposobnost odgađanja zadovoljenja i prilagođavanja pravilima koje postavljaju roditelji i društvo.

Način na koji dijete reaguje na zahtjeve vezane za higijenske navike, kao i način na koji roditelji pristupaju tom procesu, prema Freudu imaju značajnu ulogu u formiranju određenih osobina ličnosti. Ukoliko dijete reaguje prkosom, odbijanjem ili impulsivnim ponašanjem, to se povezuje s razvojem tzv. analno-ekspulzivnog karaktera, obilježenog neurednošću, neorganizovanošću i buntovnošću. Nasuprot tome, pretjerano insistiranje na kontroli i zadržavanju može biti povezano s analno-retentivnim karakterom, za koji su karakteristični urednost, pretjerana organizovanost, perfekcionizam, rigidnost i pasivno-agresivne tendencije.

Freud je smatrao da umjeren i postepen pristup roditelja u učenju higijenskih navika doprinosi razvoju samokontrole i osjećaja odgovornosti. S druge strane, pretjerano strogi ili kažnjavajući zahtjevi mogu dovesti do razvoja kompulzivnih osobina ličnosti i izražene potrebe za urednošću, redom i kontrolom. Nasuprot tome, posebno popustljiv pristup može doprinijeti razvoju nemarnosti, neurednosti, destruktivnosti i slabije prilagođenosti društvenim pravilima.

U okviru psihoanalitičke teorije, iskustva iz analne faze smatraju se važnim za kasniji razvoj odnosa prema autoritetu, disciplini, samokontroli i organizaciji ponašanja.

Falusna faza

mini|desno|300px|Edip objašnjava zagonetku Sfinge, Jean Auguste Dominique Ingres (oko 1805) Falusna faza predstavlja treću fazu psihoseksualnog razvoja i, prema Freudovoj teoriji, obuhvata period od treće do šeste godine života. U ovoj fazi primarna erogena zona postaju genitalije, a dijete razvija izraženiju svijest o vlastitom tijelu, tijelima druge djece i tijelima roditelja.