mini|desno|300px|Lav Vigotski (1896–1934) mini|desno|225px|Aleksandar Lurija (1902-1977) Kulturno-historijska psihologija je pravac u psihološkoj teoriji i praksi koji se povezuje s radom Lava Vigotskog, Aleksandra Lurije i njihovih saradnika okupljenih u Krug Vigotskog. Ovaj pristup razvijen je tokom 1920-ih i 1930-ih godina u Sovjetskom Savezu, s ciljem objašnjenja razvoja ljudske psihe kroz međudjelovanje bioloških, društvenih i kulturnih faktora.

Izraz ″kulturno-historijska psihologija″ ne pojavljuje u sačuvanim radovima samog Vigotskog, već su ga kasnije koristili njegovi sljedbenici i kritičari za označavanje teorijske tradicije nastale na osnovu njegovih ideja. Uprkos tome, upravo pod tim nazivom ovaj intelektualni pokret danas je najšire poznat u psihološkoj i obrazovnoj literaturi.

Osnovni cilj projekta Vigotski–Lurija bio je razvoj ″nove psihologije″ koja bi objasnila međusobnu povezanost i jedinstvo uma, mozga i kulture u procesu ljudskog razvoja (ili degradacije). Ovaj pristup nastojao je objasniti kako se psihički procesi oblikuju u konkretnim društveno-historijskim okolnostima života pojedinca, ali i kroz historijski razvoj čovječanstva kao društveno-biološke vrste.

U pojedinim, radikalnijim formulacijama ovog projekta, Vigotski i Lurija govorili su o stvaranju svojevrsne ″nauke o nadčovjeku″, koja bi istraživala mogućnosti razvoja čovjeka izvan njegovog postojećeg nivoa psihološkog funkcionisanja. Ova zamisao bila je usko povezana sa nastojanjem da se razvije nova psihološka teorija svijesti, koja bi objasnila nastanak i razvoj viših psiholoških funkcija te njihov odnos prema društvenom i kulturnom okruženju.

U nastojanju da ove ideje pretoče u naučno istraživanje, članovi Kruga Vigotskog (poznatog i kao Krug Vigotski–Lurija) nastojali su ove teorijske postavke povezati s eksperimentalnim i empirijskim istraživanjima. Njihov cilj bio je razviti integrativni pristup koji bi objedinio psihološke, neurološke, društvene i kulturne aspekte ljudskog razvoja.

Teorijske pretpostavke

Kulturno-historijska psihologija nije predstavljala potpuno oblikovan i zaokružen teorijski sistem za života Lava Vigotskog. Iako je postavio njene osnovne koncepte i istraživačke smjernice, Vigotski nije uspio dovršiti vlastitu teoriju psihičkog razvoja. Pred kraj života isticao je da se nalazi na pragu formulisanja nove psihološke teorije svijesti, koja je trebala objediniti njegova ranija istraživanja razvoja, jezika, mišljenja i viših psihičkih funkcija.

Polazeći od ideje o „novom čovjeku“, kojeg je opisivao kao budućeg ″nadčovjeka″ komunističkog društva, Vigotski se zalagao za razvoj psihološke teorije koja bi objasnila prijelaz sa postojećeg nivoa ljudskog razvoja na njegov potencijalni, viši nivo. U tom kontekstu nastojao je objasniti kako pojedinac razvija složenije oblike mišljenja, ponašanja i svijesti. Smatrao je da se ″više psihičke funkcije″ ne razvijaju spontano, već nastaju kroz društvenu interakciju i usvajanje kulturnih obrazaca. U skladu s tada dominantnim marksističkim pogledima, razvoj svijesti i psihičkih procesa dovodio je u vezu s ekonomskim osnovama i proizvodnim odnosima. Ideja da društvo i kultura imaju značajnu ulogu u oblikovanju ljudske psihe nije potekla od Vigotskog. Slična shvatanja bila su prisutna u psihologiji i društvenim naukama još od kraja 19. vijeka, a kasnije su se razvijala u okviru različitih teorijskih pristupa koji naglašavaju društveno porijeklo psihičkih procesa. Takva objašnjenja danas se najčešće razmatraju u okviru pojma sociogeneza, kojim se označava nastanak i razvoj psiholoških karakteristika pod utjecajem društvenih i kulturnih faktora. Za razliku od Freudove dubinske psihologije, koja je naglasak stavljala na nesvjesne psihičke procese, kao i biheviorističkih i drugih pristupa usmjerenih na proučavanje vidljivog ponašanja u svakodnevnim situacijama, Vigotski je zagovarao pristup koji je nazivao ″psihologija vrhunca″. Ovaj koncept bio je usmjeren na proučavanje najviših oblika ljudskog funkcionisanja, odnosno izuzetnih postignuća i razvojnih mogućnosti čovjeka.

Prema ovoj zamisli, predmet psihološkog istraživanja ne bi bio prosječan ili uobičajen nivo psihičkog funkcionisanja, nego najviši oblici razvoja koje čovjek može ostvariti, uključujući i njegove potencijalne, još neostvarene, razvojne mogućnosti. Time se naglasak pomjera sa opisivanja postojećeg stanja na analizu razvojnih potencijala ljudske psihe. Ipak, Vigotski ovu koncepciju nije uspio razviti u zaokruženu teoriju. Zbog toga je ″psihologija vrhunca″ ostala uglavnom na nivou teorijskog nacrta i ambicioznog, djelimično utopijskog naučnog projekta, koji i dalje predstavlja predmet interesa istraživača usmjerenih na pitanja ljudskog razvoja, svijesti i potencijala ljudskih sposobnosti.

Naslijeđe i utjecaj

Projekt ″nove psihologije″, koji su razvijali Vigotski, Lurija i njihovi saradnici, nije ostvario svoj prvobitni cilj stvaranja univerzalne integrativne teorije ljudskog uma i razvoja. Do smrti Lava Vigotskog 1934, a ni u kasnijem periodu, nije oblikovan sveobuhvatan teorijski okvir koji bi objedinio sve psihološke, neurološke, društvene i kulturne aspekte ljudskog razvoja. Zbog toga se kulturno-historijska psihologija često posmatra kao istraživački program i intelektualna tradicija, a ne kao potpuno zaokružena teorija.

Uprkos tome, intelektualni napori i naučno naslijeđe sovjetskih istraživača iz 1920-ih i 1930-ih godina rezultirali su razvojem brojnih grana psihologije i srodnih nauka. Njihov utjecaj posebno je vidljivo u oblastima kulturne psihologije, dječije psihologije, i obrazovanja. Poseban značaj ostvaren je u područjima dinamičke procjene, koja su se razvila iz Vigotskijevih razmatranja o zoni narednog razvoja (ZNR), te u konceptu tzv. razvojnog obrazovanja.

Kulturno-historijska tradicija ostavila je značajan trag i u razvoju neuropsihologije te psiholingvistike, naročito kroz istraživanja odnosa između jezika, mišljenja, kulture i razvoja psihičkih funkcija.

Utjecaj ovog pravca proširio se i izvan granica psihologije. Njegove ideje bile su značajne za razvoj psihoterapije, teorije umjetnosti, koncepcije dijaloške nauke, kognitivne nauke i semiotike.

Pojedini autori smatraju da značaj kulturno-historijske psihologije nadilazi okvire pojedinačnih disciplina. Tako je Oliver Sacks ovu tradiciju opisivao i kao širu intelektualnu perspektivu, odnosno način razumijevanja čovjeka poznat pod nazivom ″romantična nauka″.

Utjecaji na razvoj kulturno-historijske psihologije

Na razvoj kulturno-historijske psihologije utjecale su različite naučne i filozofske tradicije koje su obilježile intelektualni kontekst prve polovine 20. vijeka. Među najznačajnijim izvorima utjecaja bili su mehanicistička neurofiziologija Ivana Pavlova i Vladimira Behtereva, naročito tokom tzv. instrumentalnog perioda 1920-ih godina, filozofija jezika i kulture Wilhelma von Humboldta i njegovih sljedbenika, te društvena i ekonomska misao Karla Marxa i Friedricha Engelsa.

Posebno utjecaj na razvoj kulturno-historijske psihologije zauzima je njemačko-američka geštalt psihologija, naročito radovi Maxa Wertheimera i Kurta Lewina. Tokom 1930-ih godina holistički pristup geštalt psihologije postao je dominantan teorijski okvir u radu Vigotskog i Lurije. Pod njegovim utjecajem njihova teorijska pozicija postepeno se udaljavala od ranijih mehanicističkih i redukcionističkih objašnjenja psihičkih procesa, koja su bila izraženija u Vigotskijevim radovima iz 1920-ih godina.

Savremeni historičari psihologije ističu da su neki od ovih intelektualnih utjecaja kasnije bili umanjivani, pogrešno interpretirani ili potpuno zanemareni u prikazima razvoja kulturno-historijske psihologije. Zbog toga se ovaj pravac, posmatran kao izvorni projekt Vigotskog i Lurije, ne bi trebao svoditi na pojedine segmente njihovog rada niti tumačiti isključivo kroz kasnije teorijske škole. Prema izvornim zamislima svojih autora, kulturno-historijska psihologija bila je zamišljena kao integrativna, a kasnije i holistička ″nova psihologija″ ljudskog razvoja, koja bi povezala biološke, društvene i kulturne aspekte psihičkog funkcionisanja. Njena ambicija nije bila ograničena na proučavanje pojedinačnih oblika ponašanja ili procesa učenja, već na razvoj sveobuhvatne teorije ljudske svijesti i razvoja viših psihičkih funkcija.

Iz tog razloga pojedini autori upozoravaju da kulturno-historijsku psihologiju ne treba automatski poistovjećivati sa kasnije razvijenim pravcima kao što su sociokulturna psihologija, sociohistorijska psihologija, teorija aktivnosti, kulturna psihologija ili kulturno-historijska teorija aktivnosti (CHAT).

Krug Vigotski–Lurija

Tokom 1920-ih i 1930-ih godina Lav Vigotski i Aleksandar Lurija okupili su široku mrežu saradnika iz različitih naučnih oblasti, uključujući psihologiju, pedagogiju, medicinu, fiziologiju i neuronauka. Ova neformalna istraživačka zajednica, danas poznata kao Krug Vigotski–Lurija ili Krug Vigotskog, predstavljala je jedno od najznačajnijih centara razvoja kulturno-historijske psihologije.

Osnovni cilj ove istraživačke mreže bio je razvoj integrativnog pristupa proučavanju odnosa između uma, mozga i ponašanja u njihovom biološkom, društvenom i kulturnom razvoju. U svom radu članovi kruga nastojali su povezati empirijska istraživanja sa teorijskim razmatranjima o ulozi društvenih odnosa, jezika, kulture i obrazovanja u razvoju psihičkih funkcija. Istovremeno, njihov rad odvijao se u okviru naučnog i ideološkog okruženja Sovjetskog Saveza, koje je značajno utjecalo na pravce istraživanja i teorijske postavke tog perioda.

Krug nije predstavljao formalnu organizaciju niti institucionalno definisanu školu mišljenja, već fleksibilnu mrežu saradnika okupljenih oko zajedničkih istraživačkih interesa. Tokom različitih faza njegovog djelovanja u radu kruga učestvovalo je približno trideset istraživača, među kojima su bili psiholozi, pedagozi, ljekari i stručnjaci iz srodnih disciplina.

Počeci ove saradnje vezuju se za 1924, kada se Vigotski iz Gomelja preselio u Moskvu i započeo rad na Institutu za psihologiju. Tamo je uspostavio saradnju s istraživačima kao što su Leonid Zankov, Saharov, Solovjov i Varšava, a posebno s Aleksandrom Lurijom, koji će postati njegov najbliži saradnik i jedan od najznačajnijih nastavljača njegovih ideja. Tokom narednih godina djelovanje kruga proširilo se na više naučnih centara Sovjetskog Saveza, prije svega u Moskvi, Harkovu i Lenjingradu. U tim sredinama razvijani su brojni istraživački projekti iz oblasti razvojne psihologije, pedagogije, neuropsihologije i proučavanja psihičkih funkcija, čime su postavljeni osnovi za kasniji razvoj kulturno-historijske psihologije i srodnih disciplina.

Rad Kruga Vigotski–Lurija bio je značajno narušen nakon njemačke invazije na Sovjetski Savez 1941. tokom Velikog domovinskog rata. Ratne okolnosti dovele su do rasipanja istraživačke mreže, a daljnji razvoj ideja povezanih sa Vigotskim nastavili su pojedini njegovi saradnici i učenici, među kojima su se posebno isticali Lurija, Aleksej Leontjev, Zankov i Danil Eljkonjin. Njihov rad omogućio je da se mnoge ideje nastale u okviru Kruga Vigotski–Lurija sačuvaju i dalje razvijaju u drugoj polovini 20. vijeka.

Također pogledajte

Kritička psihologija Kulturno-historijska teorija aktivnosti Konstruktivizam (teorija učenja) Vodeća aktivnost Dinamička procjena Zona narednog razvoja Sociogeneza

Reference

Vanjski linkovi

Yasnitsky, A. (2018). Vygotsky: An Intellectual Biography. London i New York: Routledge Yasnitsky, A. & van der Veer, R. (Ur.) (2015). Revisionist Revolution in Vygotsky Studies. Routledge. Yasnitsky, A., van der Veer, R., & Ferrari, M. (Ur.) (2014). The Cambridge Handbook of Cultural-Historical Psychology. Cambridge: Cambridge University Press Yasnitsky, A. (2011). Vygotsky Circle as a Personal Network of Scholars: Restoring Connections Between People and Ideas. Integrative Psychological and Behavioral Science.