Forro kreolski jezik (), poznat i kao sãotomense (), jeste portugalski kreolski jezik koji se govori u Sao Tomeu i Principu.Graham, Steve i Trina (10. 8. 2004). Web stranica. West Africa Lusolexed Creoles Word List File Documentation (jezik: engleski). Objavljeno 10. 8. 2004. Pristupljeno 2. 9. 2026.

Ne treba ga miješati sa sao-tomeanskim portugalskim, nekreolizovanim oblikom portugalskog jezika kojim govori većina stanovništva Sao Tomea i Principa.Bouchard, Marie-Eve (2019). ResearchGate. Language shift from Forro to Portuguese: Language ideologies and the symbolic power of Portuguese on São Tomé Island (jezik: engleski). Objavljeno 6. 2019. Pristupljeno 2. 9. 2026.

Historija São Tomé je ostrvo u Gvinejskom zalivu koje su Portugalci otkrili oko 1470-71, a u trenutku dolaska Portugalaca bilo je nenaseljeno. Početkom 16. vijeka São Tomé je već bio važno središte trgovine robljem, dok je portugalska kolonizacija bila povezana i s razvojem plantažne privrede zasnovane na radu robova. Kontakt između Portugalaca i porobljenih Afrikanaca koji su na ostrvo dovođeni iz različitih područja Afrike stvorio je izrazito višejezično okruženje i potrebu za zajedničkim sredstvom komunikacije.

Pretpostavlja se da je u tim okolnostima nastao pidžin, odnosno pojednostavljeni kontaktni jezik koji je omogućavao komunikaciju između različitih jezičkih zajednica. Prema jednoj od najzastupljenijih teorija o nastanku forra, taj se pidžin kasnije proširio i nativizirao, odnosno postao maternji jezik nove generacije govornika, čime nastaje kreolski jezik.CONSTRUÇÕES DITRANSITIVAS NO PORTUGUÊS DE SÃO TOMÉ Rita Margarida Gamito Gonçalves. U početnoj fazi njegovog formiranja važnu ulogu imali su afrički jezici iz Kwa grupe, naročito jezici područja Benina, dok su kasnije, tokom razvoja plantažnog sistema i dovođenja porobljenih ljudi iz Konga i Angole, u forro ušle i karakteristike jezika Bantu grupe, poput kikonga i kimbundua.Ciccarella, Marta, Laurent, Romain, Szpiech, Zachary A., Patin, Etienne, Dessarps-Freichey, Françoise, Utgé, José, Lémée, Laure, Semo, Armando, Rocha, Jorge i Verdu, Paul (23. 10. 2024). Preprint. Nested admixture during and after the Trans-Atlantic Slave Trade on the island of São Tomé (Složeno miješanje stanovništva tokom i nakon transatlantske trgovine robljem na ostrvu São Tomé) (jezik: engleski). Objavljeno 23. 10. 2024. Pristupljeno 2. 9. 2026. doi: 10.1101/2024.10.21.619344.Cruz e Silva, Micael da (2025). Disertacija. Proposta de didatização de Um confronto imaginado e uma profecia (Um auto do século XX), de Conceição Lima, para o contexto são-tomense (Prijedlog didaktizacije djela "Zamišljeni sukob i jedno proročanstvo" (jezik: portugalski). Objavljeno 4. 2025. Pristupljeno 2. 9. 2026. Tako se pidžin proširio i nativizirao na ostrvu, čime je nastao proto-kreolski jezik iz kojeg se razvio savremeni santome, odnosno forro.

Razvoj kreolskog jezika bio je povezan i s kontaktom portugalskih muškaraca i afričkih žena. Djeca rođena iz tih odnosa predstavljala su jednu od važnih populacija kroz koju se kreolski jezik mogao prenijeti na novu generaciju. Mješoviti brakovi u ranom periodu naseljavanja bili su podsticani i od strane portugalske krune kako bi se pospješilo naseljavanje ostrva. Usljed takvih društvenih i demografskih procesa, na São Toméu se razvila posebna zajednica mješovitog porijekla.

Kasnije je, pod pritiskom Holandije i Francuske, koje su nastojale zauzeti ostrvo, veliki broj portugalskih doseljenika napustio São Tomé. Djeca Portugalaca i afričkih žena s vremenom su zauzimala poseban društveni položaj i nisu se nužno smatrala ni Afrikancima ni robovima. Neka od njih dobila su status slobodnih odnosno punopravnih portugalskih građana. Pripadnici mješovitog porijekla koji nisu imali status portugalskih građana, a bili su slobodni, povezivani su s nazivom "forro", koji je označavao oslobođenu osobu. Naziv se s vremenom počeo koristiti i za kreolski jezik kojim je govorila ta zajednica, pa je sao-tomeanski kreolski jezik poznat kao Forro ili Crioulo Santomense.

U savremenom São Toméu portugalski ima dominantan položaj i koristi se naročito u formalnim situacijama, medijima, poslovanju, obrazovanju, pravosudnom sistemu i zakonodavstvu. Forro i sao-tomeanski portugalski imaju važnu ulogu u neformalnoj svakodnevnoj komunikaciji, a u neformalnom govoru može dolaziti i do prebacivanja koda između Forroa, standardnog evropskog portugalskog i sao-tomeanskog portugalskog.

Klasifikacija i srodni jezici

Forro je kreolski jezik portugalske leksičke osnove, pri čemu portugalski predstavlja njegov superstrat i glavni izvor leksika; prema jednom istraživanju, približno 93% leksika santomea potiče iz portugalskog jezika. Supstrat Forra čine jezici iz grupa Kwa i zapadnog Bantu.Günther, George (1973). Doktorska disertacija. The Portuguese Creole of São Tomé: A Grammatical Description (Portugalski kreol São Toméa: gramatički opis) (jezik: engleski). Objavljeno 1973. Pristupljeno 2. 9. 2026. Forro je blisko povezan s drugim kreolskim jezicima Gvinejskog zaliva — principenskim i angolarskim kreolskim jezikom, koji se govore u São Toméu i Príncipeu, te anobonskim kreolskim jezikom (Fá d’Ambô), koji se govori na ostrvu Annobón u Ekvatorijalnoj Gvineji.

Geografska rasprostranjenost

Forro kreolski jezik uglavnom se govori na ostrvu Sao Tome, naročito u njegovom većem dijelu, dok određeni broj govornika postoji i na ostrvu Principe.

Zbog velike sličnosti i historijske povezanosti, principenski kreolski jezik s ostrva Principe i annobonski kreolski iz Ekvatorijalne Gvineje mogu se smatrati dijalektima Forro kreolskog jezika. Leksička sličnost Forroa iznosi 77% s principenskim kreolskim, 62% s kreolskim jezikom Fa d’Ambu i 70% s angolarskim kreolskim.Ana Livia Agostinho. Fa d’Ambô (Equatorial Guinea) - Language Snapshot. LDD Journal. Pristupljeno 2. 9. 2026.

Rječnik

Iako je sao-tomeanski kreolski jezik imao, a i danas ima, ograničen kontakt s portugalskim jezikom, koji se smatra "prestižnim jezikom", sačuvao je veći broj elemenata supstratnih jezika nego kreolski jezici Zelenortskih Ostrva. Otprilike 93% leksika sao-tomeanskog kreolskog potiče iz portugalskog jezika, dok je 7% afričkog porijekla. Većina govornika Forro kreolskog jezika također govori nekreolizovani portugalski.

Iako 95% stanovništva Sao Tomea govori portugalski, koji je ujedno i nacionalni jezik zemlje, tradicionalno se navodi da Forro kreolski govori 85% stanovništva ostrva Sao Tome, odnosno 81,7% stanovništva cijele zemlje. Međutim, službeni podaci popisa stanovništva navode da samo 36,2% stanovništva može govoriti Forro kreolski jezik, zbog čega se ovaj jezik danas smatra ugroženim.

Sistem pisanja

Forro je uglavnom bio i ostao usmeni jezik; ne postoji standardizovana ortografija.Agostinho, Ana Lívia dos Santos i Bandeira, Manuele (2017). Naučni članak. Línguas nacionais de São Tomé e Príncipe e ortografia unificada (Nacionalni jezici São Toméa i Príncipea i jedinstvena ortografija) (jezik: portugalski). Objavljeno 2017.

Primjeri

Zdravo: Seja lovadu! (predloženo: sejalovadu); od port. Dobro jutro: Bom dja ô (predloženo: Bondja o); od port. Dobar dan: Bos tadji ô (predloženo: Boxtadji o); od port. ili Dobro veče: Boj notxi ô (predloženo: Bojnotxi o); od port. ili Kako se zoveš: Que nomi bo e? (predloženo: Ke nomi bo e?); moguće od port. ili Zovem se Pedro: Nomi mu sa Pedro; moguće od port. .

Nisu sve riječi portugalskog porijekla: Živim u Nevesu (gradu na Sao Tomeu): Nga-ta Tlaxa. (-ta potiče od , a tlaxa od )

Napomene

Reference

Vanjski linkovi

Declaraçón Universal di Dirêtu di Hómé Univerzalna Deklaracija o ljudskim pravima na Forro kreolskom jeziku APiCS Online – poglavlje istraživanja: Santome

Kategorija:Jezici Sao Tomea i Principa Kategorija:Pidžini i kreolski jezici zasnovani na portugalskom Kategorija:Portugalska dijaspora u Sao Tomeu i Principu Kategorija:Portugalski jezik u Africi