miniatura|Mapa simplificado: 1 = sala das asembleas. 2 = soportal. 3 = tesouro e arquivos. 4 = galería de unión. 5 = tribunal e guarnición. 6 = metatorium. 7 = curia. 8 = secretarium. 9 = capela. 10 = atrium. 11 = termas. O Palacio de Aquisgrán era todo un conxunto de edificacións de tipo residencial, político e relixioso, que foi erixido polo emperador Carlomagno como centro do poder carolinxio. O palacio en cuestión estaba situado na actual cidade de Aquisgrán, no oeste de Alemaña, no actual estado federado de Renania do Norte-Westfalia. As partes esenciais do palacio carolinxio foron construídas na última década do século VIII, pero os traballos tiveron continuidade até a morte do propio emperador Carlomagno, no ano 814.
O deseñador dos planos do Palacio foi Eudes de Metz, inscribindo a obra dentro do programa de renovación política do reino, anhelada e estimulada polo propio emperador Carlomagno.
A maior parte do Palacio quedou destruído ó longo dos séculos, pero aínda subsiste a capela palatina, que está considerada como un dos tesouros da arquitectura carolinxia, así como un característico exemplo da arquitectura típica do chamado Renacemento carolinxio. A capela, xunto á Catedral de Aquisgrán, está catalogada pola UNESCO como Patrimonio da Humanidade desde 1978.
Contexto e historia do palacio O palacio antes de Carlomagno miniatura|250px|esquerda|A construción de Aquisgrán, miniatura de Jean Fouquet, nas Grandes Chroniques de France, do século XV. Carlomagno aparece en primeiro plano. Xa na Idade Antiga, os romanos elixiron o lugar de localización da actual Aquisgrán debido á existencia dunhas fontes termais, así como pola súa posición de posto avanzado cara á provincia de Xermania Inferior. Denominada Aquae Granni, o lugar foi acondicionado con termas sobre unha superficie de 20 hectáreas,A. Erlande-Brandeburg, A.-B. Erlande-Brandeburg, Histoire de l'architecture française, 1999, p. 104. que estiveron en uso entre o século I e o século IV.J. Favier, Charlemagne, 1999, p. 285. A cidade romana creceu intimamente unida ás devanditas termas segundo un deseño urbano en plan hipodámico clásico que sucedía ó anterior campamento lexionario. Un palacio destinábase a residencia do gobernador da provincia romana ou mesmo do propio emperador chegado o caso. No século IV, tanto a cidade como o palacio romanos resultaron destruídos como consecuencia da invasión dos bárbaros.
Mentres que Clodoveo I fixo de París a capital do Reino Franco, o Palacio de Aquisgrán quedou no abandono até a chegada da familia dos carolinxios. Os mordomos de Palacio pipínidas efectuaron algúns traballos de restauración nel, pero o Palacio de Aquisgrán non era por entón senón unha residencia calquera entre moitas outras. A corte franca era nómade, e os soberanos desprazábanse dependendo das circunstancias e necesidades. Cara a 765, Pipino III o Breve fixo construír un palacio sobre os restos do antigo edificio romano; ordenou igualmente que se restaurasen as termas, eliminando os seus ídolos pagáns.P. Riché, A vie quotidienne dans l'Empire carolingien, p. 57. Desde a súa chegada ó poder en 768, Carlomagno pasou a noite en Aquisgrán pero tamén noutras cidadees de Austrasia. Cara ó 790, con todo, decidiu instalarse nunha residencia fixa para gobernar o seu imperio dun modo máis eficaz.
A elección de Aquisgrán miniatura|Estatua de Carlomagno ante o Concello de Aquisgrán. A elección de Aquisgrán como lugar de residencia fixa foi unha consecuencia dunha fonda reflexión por parte de Carlomagno, e produciuse nun momento clave do seu reinado.A. Erlande-Brandeburg, A.-B. Erlande-Brandeburg, Histoire de l'architecture française, 1999, p. 92. Tras chegar a ser rei dos francos, Carlomagno levara a cabo numerosas expedicións militares que lle permitiron enriquecer o tesouro pero tamén agrandar o seu reino, especialmente cara ó leste. Conquistara a Saxonia pagá entre 772 e 780, pero a rexión resistíase, sendo necesarias constantes guerras contra os saxóns, cunha duración total de trinta anos. Carlomagno acabou por romper co uso xermánico dunha hoste itinerante que ía de dominio en dominio e dotouse dunha auténtica capital. Por razón da súa idade, foi diminuíndo o ritmo das súas expedicións militares e, despois de 806, practicamente xa non abandonou nunca Aquisgrán.J. Favier, Charlemagne, 1999, p. 582.
A situación xeográfica de Aquisgrán foi decisiva na elección feita por Carlomagno: o lugar atopábase en pleno centro dos territorios baixo dominio carolinxio, en Austrasia, unha rexión que era ademais o berce da súa familia, ó leste do río Mosa, e Aquisgrán achábase ademais nun cruzamento de estradas e ó bordo dun afluente do río Rin, o Wurm. Así, Carlomagno cedeu a administración dos seus dominios meridionais ó seu fillo Ludovico Pío, nomeado rei de Aquitania.J. Favier, Charlemagne, 1999, p.287 Deste xeito, controlado o flanco sur do seu reino polo seu fillo, Carlomagno puido pasar a residir no norte.
miniatura|esquerda|250px|O Reino Franco entre os séculos V e IX.
O feito de instalarse en Aquisgrán permitiu tamén a Carlomagno controlar máis de preto os asuntos referentes aos saxóns.A. Erlande-Brandeburg, A.-B. Erlande-Brandeburg, Histoire de l'architecture française, 1999, pp. 92-93. Carlomagno viu igualmente todas as vantaxes que ofrecía o lugar: rodeado de bosques abundantes en caza, contaba con realizar abundantes cazarías nas proximidades,G. Démians d'Archimbaud, Histoire artistique de l'Occident médiéval, 1992, p. 76. como correspondía a un membro da nobreza por esas datas. Doutra banda, a medida que a súa idade aumentaba, o emperador alegrábase de poder aproveitar os mananciais de auga quente de Aquisgrán.
Os documentos da época carolinxia preséntannos a Carlomagno como a un «Novo emperador Constantino o Grande»: nestas condicións necesitaba unha capital e un palacio imperial dignos dese nome.p. Riché, Les Carolingiens. Une famille qui fit l'Europe, 1983, p. 326.M. Durliat, Des barbares à l'an Mil, 1985, p. 145. Preferiu deixar a cidade de Roma, a antiga capital imperial, en mans do Papa. Con todo, a rivalidade co Imperio Bizantino empuxou a Carlomagno a construír un gran palacio. O incendio que por entón sufriu o Palacio de Worms, no ano 793,J. Favier, Charlemagne, 1999, p.288 supuxo tamén un feito que o animou a realizar o proxecto do novo palacio.
Un proxecto importante confiado a Eudes de Metz miniatura|Eginardo é o biógrafo de Carlomagno; é grazas a el que coñecemos o nome do arquitecto do Palacio (miniatura do século XIV ou XV. Os historiadores practicamente non dispoñen de datos biográficos sobre o arquitecto do Palacio de Aquisgrán, Eudes de Metz. O seu nome aparece citado nun texto de Eginardo (nado cara a 775 e finado en 840), o biógrafo de Carlomagno. Suponse que se trataba dun sacerdote con coñecementos culturais, familiarizado coas artes liberais, en particular co quadrivium. Parece indubidable que lera os tratados de arquitectura de Marco Vitruvio.J. Favier, Charlemagne, 1999, p. 502.
A decisión de proceder á construción do palacio tomouse a finais da década comprendida entre o ano 780 e o ano 790, ou mesmo a principios da década seguinte, nun momento en que Carlomagno aínda non posuía o título de emperador. As obras iniciáronse en 794 e prolongáronse durante varios anos.Christian Bonnet (dir.), Les sociétés en Europe (milieu du VIème siècle - fin du IXème siècle), París, Ellipses, 2002, ISBN 2729813318, p. 184. Aquisgrán converteuse rapidamente na residencia favorita do monarca, até o punto de que despois do ano 807 case nunca se ausentou da cidade e do seu palacio. A falta de documentación suficiente, é imposible coñecer o número de traballadores utilizados na construción, aínda que as dimensións do conxunto palatino permiten intuír que o seu número foi moi elevado.
O plan de traballo adoptado era dunha gran simplicidade xeométrica: Eudes de Metz decidiu conservar o trazado das antigas rúas romanas, inscribindo o palacio nun cadrado de 360 pés carolinxios para cada lado,Un pé carolinxio corresponde a 0,333 metros é dicir, 120 metros.A. Erlande-Brandeburg, A.-B. Erlande-Brandeburg, Histoire de l'architecture française, 1999, p. 103. O cadrado en cuestión delimitaba unha superficie total de 20 hectáreas,p. Riché, Les Carolingiens ?, 1983, p. 325. que quedaba dividida en catro por un eixo norte-sur (correspondente a unha galería de cachotaría) e un eixo este-oeste (correspondente a unha antiga rúa principal romana, o decumano). Na zona norte do devandito cadrado atopábase a sala da Asemblea, ó sur a capela palatina. O arquitecto trazou un triángulo cara ó leste para enlazar as termas co complexo palatino. Os dous edificios mellor coñecidos son a sala das asembleas (hoxe en día desaparecida) e a capela palatina, que actualmente se atopa integrada na catedral da cidade. O resto de edificios seguen estando pouco identificados:Régine Lle Jan, A société du Haut Moyen Âge, VIème - IXème siècle, París, Armand Colin, 2003, ISBN 2200265778, p. 120. frecuentemente construídos en colombage (ou armazón), en madeira e en ladrillo, foron destruídos co paso do tempo. Para terminar, todo o complexo palatino quedaba cercado por unha muralla.p. Riché, A vie quotidienne dans l'Empire carolingien, p. 58.
A instalación en Aquisgrán da corte imperial e as propias obras de construción de todo o complexo do palacio estimularon excesivamente a actividade urbana da cidade, que foi agrandada a finais do século VIII e novamente a principios do século IX. Efectivamente, artesáns e mercadores buscaran instalarse na proximidade da corte, e algúns dos grandes señores do reino alugaron pola súa banda residencias na cidade. Os membros da academia palatina, así como os conselleiros do emperador Carlomagno, como Eginardo ou Angilberto de Centula, eran propietarios dunha casa nas proximidades do palacio.
A sala da asemblea 250px|miniatura|Localización da sala da asemblea no Palacio (en vermello).
Situada ó norte do complexo palatino, a gran sala da asemblea (aula rexia ou aula palatina en latín) estaba destinada a acoller as «queixas xerais», unha vez ó ano. Tratábase da reunión dos Grandes do reino (e logo do imperio), é dicir, altos dignatarios que ocupaban os resortes do poder: condes, fidelis e vasalos do rei, bispos e abades. A asemblea xeral tiña lugar habitualmente durante o mes de maio; os participantes na mesma discutían alí dos asuntos políticos e xudiciais de importancia. Os capitularios, redactados polos escribas da chancelería de Aquisgrán resumían, por escrito, as decisións que se adoptaban. Tamén tiñan lugar no mesmo edificio as cerimonias oficiais, así como as recepcións aos embaixadores de reinos estranxeiros. Describindo a cerimonia de coroación de Luís, o fillo de Carlomagno, Ermoldo o Negro indica que Carlomagno falaba «desde o alto do seu trono de ouro».Ermold lle Noir, Poème sur Louis lle Pieux et épîtres au roi Pépin, editado e traducido por Edmond Faral, París, Les Belles Lettres, 1964, p. 53.
miniatura|250px|esquerda|A basílica de Tréveris en Alemaña posiblemente serviu de modelo para a sala da asemblea do Palacio de Aquisgrán.