A Historia Augusta é unha colección romana de biografías, escrita en latín, sobre emperadores romanos, os seus compañeiros, os herdeiros designados e os usurpadores dende o 117 ao 284.
Presuntamente inspirada na obra de Suetonio, De vita Caesarum, presentouse como unha recompilación de traballos realizados por seis autores diferentes (coñecidos colectivamente como Scriptores Historiae Augustae), escritos durante os reinados de Diocleciano e Constantino I e dirixido aos emperadores ou outros persoeiros importantes da Roma Antiga. A colección, comprende trinta biografías, a maioría das cales contén a vida dun emperador só, mais algunhas inclúen un grupo de dúas ou máis agrupadas porque eses emperadores eran semellantes ou contemporáneos.
A verdadeira autoría da obra, a súa data real, a súa fiabilidade e o seu propósito foron asuntos de controversia por historiadores e eruditos desde que Hermann Dessau, no 1889, rexeitou tanto a data como a autoría como se indica no manuscrito. Os principais problemas inclúen a natureza das fontes que se utilizaron e a que parte do contido é pura ficción. Por exemplo, a colección contén uns 150 supostos documentos, incluíndo 68 cartas, 60 discursos e propostas ao pobo ou ao Senado e 20 decretos e aclamacións senatoriais. Agora, practicamente todos, considéranse fraudulentos.
Durante a segunda década do século XXI, o consenso xeral apoiou a posición de que só había un único autor, que escribiu a finais do século IV ou a principios do século V, que estaba interesado en mesturar cuestións contemporáneas (políticas, relixiosas e sociais) nas vidas dos emperadores do século III. Hai máis consenso en que o autor empregou os elementos ficticios na obra para resaltar referencias a outras obras publicadas, como as de Cicerón e Amiano Marcelino, nun complexo xogo alegórico. A pesar dos enigmas, é a única fonte continua en latín durante gran parte do período que abrangue polo que se está a avaliar continuamente. Os historiadores modernos non están dispostos a abandonala como fonte única de información posible, a pesar da súa evidente fiabilidade en moitos niveis.
Título e alcance O nome Historia Augusta foi acuñado por Isaac Casaubon, quen fixo unha edición crítica en 1603, a partir das diferentes variantes dun feixe de manuscritos. O título rexistrado no manuscrito do Codex Palatinus (escrito no século IX) é Vitae Diversorum Principum et Tyrannorum a Divo Hadriano usque ad Numerianum Diversis compositae ("As vidas de varios emperadores e tiranos dende o Divino Hadriano até Numeriano por varios autores"), e suponse que a obra puido chamarse orixinalmente De Vita Caesarum ou Vitae Caesarum, coa intención de continuar coa obra de Suetonio.
Descoñécese a amplitude da circulación da obra a finais da antigüidade, pero o seu primeiro uso foi nunha Historia romana composta por Quinto Aurelio Memio Símaco en 485. Tamén se atopan longas citas dela en autores dos séculos VI e IX, incluído Sedulius Scottus que citou partes do Marco Aurelio, do Maximino e do Aureliano dentro do seu Liber de Rectoribus Christianis, e os principais manuscritos tamén datan dos séculos IX ou X. Os seis Scriptores -Elio Esparciano, Xulio Capitolino, Volcacio Galicano, Elio Lampridio, Trebelio Polio e Flavio Vopisco (de Siracusa)- dedican as súas biografías a Diocleciano, Constantino e varias persoas privadas, e así aparentemente todos escribían a finais do século III e principios do IV. Os primeiros catro autores están unidos ás vidas de Hadriano a Gordiano III, mentres que os dous últimos están unidos ás vidas de Valeriano a Numeriano.
As biografías abranguen aos emperadores desde Hadriano até Carino e Numeriano. En tódolos manuscritos falta unha sección que cobre os reinados de Filipo o Árabe, Decio, Treboniano Galo, Emiliano e a parte final do reinado de Valeriano; igualmente, tense aducido que as biografías de Nerva e Traxano tamén se perderon ao comezo do traballo, o que pode suxerir que a compilación podería ser unha continuación directa da obra de Suetonio, De vita Caesarum. Tamén se teorizou que a lagoa de mediados do século III podería ser realmente un dispositivo literario intencionado do autor ou autores, aforrando o traballo de cubrir emperadores para os que quizais estivese dispoñible pouco material orixinal.
A pesar de dedicar libros enteiros a usurpadores efémeros ou nalgúns casos inexistentes, non hai biografías independentes dos emperadores Quintilo e Floriano, cuxos reinados só se sinalan brevemente cara ao final das biografías dos seus respectivos predecesores, Claudio II o Gótico e Tácito. Durante case 300 anos despois da edición de Casaubon, aínda que gran parte da Historia Augusta fora tratada con certo escepticismo, foi utilizada polos historiadores como unha fonte auténtica; Edward Gibbon utilizouna extensamente no primeiro volume do Decline and Fall of the Roman Empire. Non obstante, "nos tempos modernos a maioría dos eruditos len a obra como unha peza de mistificación deliberada escrita moito máis tarde da súa suposta data, con todo a visión fundamentalista aínda ten un apoio distinguido. (...) A Historia Augusta tamén é, por desgraza, a principal fonte latina dun século da historia romana. O historiador debe facer uso, pero só cunha extrema circunspección e precaución.
Transmisión textual Os manuscritos e testemuñas existentes da Historia Augusta divídense en tres grupos:
Un manuscrito do primeiro cuarto do século IX, Vaticano Pal. lat. 899 (Codex Palatinus), coñecido como P, e as súas copias directas e indirectas. P escribiuse en Lorsch en letra carolina minúscula. O texto deste manuscrito ten varias lagoas marcadas con puntos que indican as letras que faltan, unha confusión na orde das biografías entre Verus e Alexandre e a transposición de varias pasaxes: dúas longas que corresponden a unha demanda do orixinal que se soltou e foi inserido nun lugar equivocado e unha transposición similar en Carus. P tamén se distingue por unha sucesión de seis séculos de correccións editoriais, comezando polo escribán orixinal, e inclúe dignos como Petrarca e Poggio Bracciolini; ningún destes editores delata ningún coñecemento doutra testemuña. Un grupo de manuscritos do século XV, designados como Σ. Non só se reorganizan as vidas por orde cronolóxica, senón que as corrupcións presentes en P foron sometidas a emendas drásticas ou omitidas por completo. Comezando polo doutor Ernst Hohl, algúns afirmaron que as melloras no texto proceden dunha fonte independente de P. Aínda que admitiron que "aínda queda por responder definitivamente a esta pregunta", o autor Peter Marshall sinalou que a investigación realizada ata os anos oitenta mellorou o coñecemento académico sobre os métodos e habilidades dos primeiros humanistas italianos e conclúe dicindo que "os manuscritos Σ en ningures ofrecen lecturas que estean máis alá das capacidades dos humanistas activos na época. Tres conxuntos diferentes de extractos, dos cales un deles en opinión de Theodor Mommsen, era posiblemente o traballo de Sedulius Scottus. Non está claro como están relacionados con P.
Na opinión de Marshall, as mellores edicións académicas son as de H. Peter (Teubner 1884, 2ª edición) e E. Hohl (Teubner 1971, reedición de 1965 revisada por Ch. Samberger e W. Seyfarth). Unha copia do Codex Palatinus (posiblemente a feita por Petrarca en 1356) foi a base do editio princeps da Historia, publicada en Milán en 1475. Unha versión impresa posterior (a edición Aldine) publicouse en Venecia en 1516 e seguido de preto por unha edición editada por Desiderius Erasmus, e publicada por Johann Froben en Basilea en 1518.
O debate sobre a datación miniatura|Hermann Dessau, cuxo innovador traballo sobre a Historia Augusta levou á súa avaliación crítica no século XX En 1776, Gibbon observara que había algo mal cos números e os nomes dos biógrafos imperiais e que isto xa fora recoñecido polos historiadores máis vellos que escribiran sobre ese tema. Gerardus Vossius, quen publicou Historicis Latinis en 1627, discutiu o problema da distribución dos distintos vitae entre os scriptores, mais tamén os problemas sobre os autores por eles citados. Louis-Sébastien Le Nain de Tillemont, que publicou Histoire des Empereurs et des autres Princes qui ont régné durant les six premiers Siècles de l'Eglise en 1690, denunciou as biografías como inútiles, cheas de contradicións e erros cronolóxicos. Un claro exemplo foi a referencia do biógrafo "Lampridius" (que aparentemente escribía as súas biografías despois do 324) por "Vopiscus", que estaba destinado a escribir as súas biografías no 305-6. Entón, en 1889, Hermann Dessau, que estaba cada vez máis preocupado polo gran número de termos anacrónicos, o vocabulario do latín vulgar e, especialmente, a serie de nomes propios obviamente falsos na obra, afirmou que os seis autores eran todos persoas ficticias e que a obra fora composta, de feito, por un único autor a finais do século IV, probablemente no reinado de Teodosio I. Entre as súas probas xustificativas atopábase que a vida de Septimio Severo parecía facer uso dunha pasaxe do historiador de mediados do século IV, Aurelio Víctor,Severo 17.5-19.4 foi copiado de Victor, Caes. 20,1 e 10-30; en ámbalas dúas pasaxes hai un erro importante, que mestura ao emperador Didio Xuliano co erudito xurídico Salvio Xuliano e que a vida de Marco Aurelio tamén usaba material de Eutropio.Marco Aurelio 16.3–18.2 foi copiado de Eutropio 8.11
Nas décadas posteriores a Dessau, moitos eruditos argumentaron a prol da preservación dalgún dos seis Scriptores como persoas distintas e a favor da autenticidade de primeira man do contido. Xa en 1890, Theodor Mommsen postulou un "editor" teodosiano da obra de Scriptores, unha idea que rexurdiu moitas veces desde entón. Hermann Peter (editor da Historia Augusta e do Historicorum Romanorum reliquiae) propuxo a data de 330 como momento da realización da obra, baseándose nunha análise do estilo e da linguaxe. Outros, como Norman H. Baynes, abandonaron a data do comezo do século IV pero só avanzaron ata o reinado de Xuliano o Apóstata (útil para argumentar que a obra se pretendía como medio de propaganda pagá).
Nos anos sesenta e setenta, con todo, os argumentos orixinais de Dessau recibiron unha poderosa reformulación e expansión por Ronald Syme, que dedicou tres libros ao tema e era partidario de data-la redacción da obra polo 395. Outros estudos recentes tamén mostran moito consistencia do estilo, e a maioría dos eruditos aceptan agora a teoría dun único autor de identidade descoñecida, escribindo con posterioridade ao 395. Aínda que se cría que a Historia Augusta non facía referencia a ningún material da historia de Amiano Marcelino, que rematou antes do 391 e que abrangue o mesmo período, agora demostrouse que non é así, e que a Historia Augusta fai de feito referencia á historia de Amiano.