Os Dolomitas (, Ladino: Dolomites; ,"Dolomiten" no dicionario alemán-inglés. , ), tamén coñecidos como Montañas Dolomitas, os Alpes dolomíticos ou Alpes dolomíticos, son unha cordilleira situada no nordés de Italia. Forman parte dos Alpes surorientais e esténdense desde o Río Adige no oeste ata o Val de Piave (Pieve di Cadore) no leste. As fronteiras norte e sur están definidas polo Val Puster e o Val Sugana (en italiano: Valsugana). Os Dolomitas están situados nas rexións de Véneto, Trentino-Tirol do Sur e Friúl-Venecia Xulia, que abrangue un área compartida entre as provincias de Belluno, Vicenza, Verona, Trentino, Tirol do Sur, Udine e Pordenone.
Outros grupos montañosos de estrutura xeolóxica similar están espallados ao longo do río Piave cara ao leste, Dolomiti d'Oltrepiave; e moi lonxe sobre o río Adige ao oeste, Dolomiti di Brenta (Dolomitas occidentais). Un grupo máis pequeno chámase Piccole Dolomiti (Pequenos Dolomitas), situado entre as provincias de Trentino, Verona e Vicenza.
O Parque nacional dos Dolomitas de Belluno e moitos outros parques rexionais están situados nos Dolomitas. En agosto de 2009, os Dolomitas foron declarados Patrimonio da Humanidade da UNESCO.
Etimoloxía Os Dolomitas, tamén coñecidos como "Montañas Pálidas", toman o seu nome da rocha carbonática dolomía. Este foi o nome do mineraloxista francés do século XVIII Déodat Gratet de Dolomieu (1750–1801), que foi o primeiro en describir o mineral.Saussure le fils, M. de ( 1792): "Analyse de la dolomite". Journal de Physique, vol. 40, páxinas 161–173.
Historia
Durante milenios, cazadores e recolectores avanzaran cara ás rexións rochosas máis altas e probablemente tamén subiran algúns picos. Hai evidencias de que o sacerdote xesuíta Franz von Wulfen de Klagenfurt subiu ao Lungkofel e ao Dürrenstein na década de 1790. En 1857 o británico John Ball foi o primeiro en escalar o Monte Pelmo. Paul Grohmann posteriormente subiu numerosos cumes como o Antelao, a Marmolata, a Tofana, o Monte Cristallo e o Boè. Ao redor de 1860 o alpinista agordino Simone de Silvestro foi a primeira persoa en erguerse conscientemente na Civetta. Michael Innerkofler foi un dos escaladores do Tre Cime di Lavaredo. Máis tarde montañeiros locais moi importantes, coñecidos por moitas primeiras ascensións, foron Angelo Dibona e Giovanni Piaz.Die Besteigung der Berge - Die Dolomitgipfel werden erobert (alemán: O ascenso das montañas - os picos dolomitas son conquistados)
Durante a primeira guerra mundial, a primeira liña entre o exército italiano e o Austro-Húngaro atravesaba os Dolomitas, onde ambos os bandos utilizaron minas extensivamente. Os museos bélicos ao aire libre están situados en Cinque Torri (Cinco Torres), Monte Piana e Monte Lagazuoi. Moita xente visita os Dolomitas para escalar as vie ferrate, camiños protexidos polas paredes rochosas que se crearon durante a guerra.
Varios camiños de longo percorrido atravesan os Dolomitas. Chámanse alte vie (en alemán: Dolomiten Höhenwege - camiños altos), e están numerados do 1 ao 10. Os camiños tardan aproximadamente unha semana en camiñar e son servidos por numerosos rifugi (cabanas). A primeira e a máis coñecida é a Alta Vía 1. A datación por radiocarbono utilizouse na rexión da Alta Badia para demostrar unha conexión entre a actividade dos desprendementos de terra e o cambio climático.
Xeografía A rexión divídese habitualmente nos Dolomitas occidentais e orientais, separados por unha liña que segue o eixe Val Badia – Paso de Campolongo – Val de Cordevole (Agordino).
Clasificación actual Os Dolomitas pódense dividir nos seguintes rangos:
Sella Marmolada Tofane Grupo Langkofel Grupo Geisler Grupo Peitlerkofel Grupo Puez Grupo Fanes Grupo Schlern
Rosengarten Latemar Pala Montes Lüsen Civetta Pelmo Marmarole Grupo Cadini Grupo Cristallo
Sorapiss Antelao Bosconero Vette Feltrine Schiara Dolomitas de Praga Sexten Dolomitas Dolomitas do Friuli
Patrimonio e deportes thumb|upright|Esquiadores en Cortina en 1903
Os Dolomitas son coñecidos polo esquí nos meses de inverno e a escalada de montaña, sendeirismo, ciclismo e saltos BASE, así como parapente e á delta no verán e finais da primavera/principios do outono. Escalada libre é unha tradición nos Dolomitas desde 1887, cando Georg Winkler, de 17 anos, fixo en solitario. a primeira ascensión ao pináculo do Vajolettürme. Os principais centros inclúen: Rocca Pietore xunto ao glaciar Marmolada, que se atopa na fronteira de Trentino e Véneto, as pequenas cidades de Alleghe, Falcade, Auronzo, Cortina d'Ampezzo e as aldeas de Arabba, Urtijëi e San Martino di Castrozza, así como o conxunto dos vales de Fassa, Gardena e Badia.
A Maratón dos Dolomitas, unha carreira anual de bicicletas de estrada dun só día que abrangue sete pasos de montaña dos Dolomitas, ten lugar na primeira semana de xullo.
Outros lugares característicos son: Monte Pasubio e Strada delle 52 Gallerie (un camiño de mulas militar construída durante a primeira guerra mundial con 52 túneis) Altopiano di Asiago e Calà del Sasso, con 4444 chanzos, a escaleira máis longa do mundo aberta ao público.
Picos principais thumb|Macizo de Tofana con Cortina d'Ampezzo en primeiro plano thumb|Sella group thumb|Vajolet Towers thumb|Cristallo
Nome metros pés Nome metros pés Marmolada 3,343 10,968 Pala di San Martino 2,982 9,831 Antelao 3,264 10,706 Rosengartenspitze / Catinaccio 2,981 9,781 Tofana di Mezzo 3,241 10,633 Cima di Fradusta 2,941 9,715 Sorapiss 3,229 10,594 Cimon del Froppa 2,932 9,649 Cristallo 3,221 10,568 Monte Agnèr 2,872 9,416 Monte Civetta 3,220 10,564 Fermedaturm 2,867 9,407 Cima di Vezzana 3,192 10,470 Cima d'Asta 2,848 9,344 Cimon della Pala 3,184 10,453 Cima di Canali 2,846 9,338 Langkofel / Sassolungo 3,181 10,427 Croda Grande 2,839 9,315 Monte Pelmo 3,168 10,397 Vajoletturm / Torri del Vajolet (highest) 2,821 9,256 Dreischusterspitze 3,162 10,375 Sass Maor 2,816 9,239 Boespitze / Piz Boè (Sella group) 3,152 10,342 Cima di Ball 2,783 9,131 Hohe Gaisl (Croda Rossa d'Ampezzo) 3,148 10,329 Cima della Madonna (Sass Maor) 2,751 9,026 Gran Vernel 3,145 10,319 Rosetta 2,741 8,993 Piz Popena 3,143 10,312 Croda da Lago 2,716 8,911 Grohmannspitze (Langkofel) 3,126 10,256 Central Grasleitenspitze 2,705 8,875 Zwölferkofel 3,094 10,151 Schlern 2,562 8,406 Elferkofel 3,092 10,144 Sasso di Mur 2,554 8,380Piz dles Cunturines 3,06410,052Cima delle Dodici2,3387,671 Sass Rigais (Geislerspitzen) 3,025 9,925 Monte Pavione 2,336 7,664 Kesselkogel (Rosengarten) 3,004 9,856Cima Palon 2,239 7,346Tre Cime di Lavaredo (Drei Zinnen) 2,999 9,839 Cima di Posta 2,235 7,333 Fünffingerspitze 2,997 9,833Geierwand 2,088 6,850 thumb|centre|700px|Vista panorámica de 360° desde Marmolada, o pico máis alto dos Dolomitas
Pasos principais thumb|Langkofel/Sassolungo thumb|Paso de Falzarego thumb|Paso de Gardena
Nome metros pés Paso de Ombretta (Campitello a Caprile), senda 2,738 8,983 Langkofeljoch (Gröden Valley a Campitello), senda 2,683 8,803 Tschagerjoch (Karersee ata o Vajolet Glen), senda 2,644 8,675 Paso Grasleiten (Vajolet Glen ata Grasleiten Glen), senda 2,597 8,521 Paso Pravitale (Meseta Rosetta ata Pravitale Glen), senda 2,580 8,465 Paso Comelle (mesmo para Cencenighe), senda 2,579 8,462 Paso Rosetta (San Martino di Castrozza ata a gran meseta calcaria de Rosetta), senda 2,573 8,442 Paso Vajolet (Tiers ata Vajolet Glen), senda 2,549 8,363 Paso Canali (Primiero a Agordo), senda 2,497 8,193 Tierseralpljoch (Campitello a Tiers), senda 2,455 8,055 Paso Ball (San Martino di Castrozza ata Pravitale Glen), senda 2,450 8,038 Forcella di Giralba (Sexten a Auronzo), senda 2,436 7,992 Col dei Bos (Falzarego Glen ata Travernanzes Glen), senda 2,313 7,589 Forcella Grande (San Vito a Auronzo), senda 2,262 7,422 Paso Pordoi (Arabba a Val di Fassa), estrada 2,250 7,382 Paso Sella (Gröden Valley a Val di Fassa), estrada 2,244 7,362 Paso Giau (Cortina a Val Fiorentina), estrada 2,236 7,336 Paso Tre Sassi (Cortina a St Cassian), senda 2,199 7,215 Paso Valparola (Cortina a St Cassian), estrada 2,168 7,113 Mahlknechtjoch (Upper Duron Glen ata o Seiser Alp), senda 2,168 7,113 Paso de Gardena (Val Gröden a Colfuschg), estrada 2,121 6,959 Paso Falzarego (Caprile a Cortina), estrada 2,117 6,946 Paso Fedaja (Val di Fassa a Caprile), carreiro 2,046 6,713 Paso Valles (Paneveggio a Falcade), estrada 2,032 6,667 Würzjoch (Eisacktal a Val Badia), estrada 2,003 6,572 Paso Rolle (Predazzo a San Martino di Castrozza e Primiero), estrada 1,984 6,509 Forcella Forada (Caprile a San Vito), carreiro 1,975 6,480 Paso de San Pellegrino (Moena a Cencenighe), estrada 1,910 6,267 paso de Campolongo (Corvara a Arabba), estrada 1,875 6,152 Forcella d'Alleghe (Alleghe ata o Zoldo Glen), senda 1,820 5,971 Paso Tre Croci (Cortina a Auronzo), estrada 1,808 5,932 paso Furkel (Mareo a Olang), estrada 1,759 5,771 Karerpass ou Paso Costalunga (Welschnofen a Vigo di Fassa), estrada 1,753 5,751 Kreuzbergpass ou Paso Monte Croce (Innichen e Sexten ata o Val de Piave e Belluno), estrada 1,638 5,374 Paso Ampezzo (Toblach a Cortina e Belluno), camiño 1,544 5,066 Pao Cereda (Primiero a Agordo), estrada 1,372 4,501 Paso Toblach (Bruneck a Lienz), camiño de ferro 1,209 3,967
Parques principais thumb|right|Cabalos no pasto do Parco Naturale Tre Cime, Tirol do Sur. Cadini di Misurina ao fondo .
Parque Nacional Dolomiti Bellunesi Parco naturale regionale delle Dolomiti d'Ampezzo Naturpark Fanes-Sennes-Prags
Parco naturale Paneveggio – Pale di San Martino Naturpark Schlern-Rosengarten Naturpark Sextener Dolomiten
Naturpark Puez-Geisler Parco naturale provinciale dell' Adamello-Brenta Parco naturale regionale delle Dolomiti Friulane
Notas
Referencias
Véxase tamén
Bibliografía
Provincia di Belluno, Provincia Autonoma di Bolzano-Alto Adige Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Provincia di Pordenone, Provincia Autonoma di Trento, Provincia di Udine, Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, 2008. Nomination of the Dolomites for inscription on the World Natural Heritage List UNESCO. Nomination Document. 363 pp. https://web.archive.org/web/20131225070444/http://fondazionedolomitiunesco.org/documentazione-2/01_DOLOMITES_nomination_document_jan2008_1236608233_1294933181.pdf
Ligazóns externas Franco Grisa Timelapse North of Italy in 4K - Bashir Abu Shakra Dolomites on Hike.uno Italian official cartography (Istituto Geografico Militare - IGM); versión en liña: www.pcn.minambiente.it Report on the via ferrata Bocchette di Brenta
Categoría:Patrimonio da Humanidade en Italia