miniatura|Luiz Inácio Lula da Silva durante o anuncio de accións de emerxencia para a poboación ianomami en Boa Vista, en xaneiro de 2023. A crise humanitaria ianomami refírese á serie de mortes en masa, fames, desprazamentos forzosos e outras graves violacións dos dereitos humanos sufridas polo pobo ianomami no Territorio Indíxena Ianomami do Brasil durante a presidencia de Jair Bolsonaro (2019–2023). Estes feitos comezaron ou agraváronse a partir de 2019 como consecuencia da explotación desenfreada dos recursos naturais por parte de individuos e empresas coa aprobación do estado, e con frecuencia díxose que constitúen un xenocidio contra o pobo ianomami.
Contexto Tras ser elixido nas eleccións xerais do Brasil de 2018 e asumir o seu cargo baixo o compromiso de afrouxar as políticas ambientais, especialmente na rexión da Amazonía brasileira, o daquela presidente Jair Bolsonaro derrogou varios decretos presidenciais que prohibían a minaría ilegal e a explotación forestal ilegal en todo o país, e efectivamente desmantelaron as axencias de protección do medio ambiente. miniatura|294x294px|O presidente Luiz Inácio Lula da Silva anuncia medidas para afrontar a crise humanitaria ianomami. En xaneiro de 2023, tras o fin do goberno de Bolsonaro debido á súa derrota nas eleccións xerais do Brasil de 2022, os novos cargos gobernamentais nomeados polo presidente Luiz Inácio Lula da Silva tomaron posesión e inmediatamente foron informados sobre unha escalada da crise ianomami. Estímase que máis de 20 000 mineiros ilegais invadiron e explotaron a Reserva ianomami, o que provocou comparacións coa febre do ouro de Serra Pelada da década de 1980, tamén no Amazonas.
Incidentes O abandono do goberno, a invasión agrícola e as actividades ilegais que afectaban á zona precederon á creación da Reserva ianomami en 1992. Os primeiros contactos entre os pobos indíxenas ianomami e os homes brancos ocorreron de forma intermitente entre os anos 1910 e 1940; nas dúas décadas seguintes, estes contactos aumentaron debido ás misións relixiosas na rexión, aos traballos de construción de estradas e aos proxectos mineiros do réxime militar na zona na década de 1970, durante os cales xurdiron os primeiros informes de epidemias especialmente de gripe, xarampón e tose ferina ligadas ao esmorecemento de comunidades ianomami enteiras. Dende entón, a rexión sufriu por ser un punto quente de actividades ilegais, en particular a minaría ilegal, que levou ao envelenamento por mercurio de varias tribos, incluíndo bebés.‘A war society doesn’t see’: the Brazilian force driving out mining gangs from Indigenous lands: An elite unit is on a mission to expel the illegal miners who devastated Yanomami territory during Bolsonaro’s presidency, Tom Phillips, The Guardian, 28 de febreiro de 2023
Loxística da minaría ilegal miniatura|353x353px|A localización do Territorio Indíxena Ianomami. Organizouse unha rede de políticos, funcionarios públicos locais, agricultores, empresarios e empresas para explotar ilegalmente o ouro e a casiterita, así como para branquear as actividades criminais no territorio ianomami.
Creáronse ducias de pistas de aterraxe ocultas en propiedades rurais próximas e mesmo distantes (ata en Boa Vista). Parte do ouro extraído foi levado a Venezuela e á Güiana Francesa, e tamén se utilizaron instalacións de refinaría e depósitos no esquema. Ademais, Rodrigo Martins de Mello, un empresario pro-Bolsonaro, foi acusado de operar baixo unha "licenza irregular"Empresário usa licença irregular para explorar garimpo em área yanomami, amazonasatual.com.br, 28 de decembro de 2022 e encabezar outra organización criminal que operaba na reserva.
O 16 de xaneiro de 2023, o xornal brasileiro Folha de São Paulo informou que o ex xeneral do exército brasileiro Augusto Heleno, ex ministro do goberno de Bolsonaro, autorizou a un narcotraficante condenado a executar un proxecto de extracción de ouro na rexión ianomami. O 27 de xaneiro, o xornal brasileiro O Globo informou que o Banco Central do Brasil non conseguiu reprimir o lavado de ouro. Segundo os informes, o fracaso impulsou a uns 20.000 mineiros ilegais a seguir explotando os territorios indíxenas, incluída a reserva ianomami.
Empresas mineiras legais como M.M. Gold (rebautizada como Gana Gold) tamén enmascararon actividades ilegais falsificando as cantidades de ouro extraídas nas súas concesións, segundo un informe de Mongabay e The Intercept Brasil. As criptomoedas tamén se utilizaron para branquear actividades delituosas e transferir activos financeiros a empresas monicreque.
Financiamento O 24 de xaneiro de 2023, dous artigos do xornal brasileiro O Globo detallaban que o goberno de Bolsonaro asignou 872 millóns de reais (aproximadamente 171 millóns de dólares) do orzamento federal a unha organización non gobernamental evanxélica opaca de 2019 a 2023. Segundo os líderes indíxenas do territorio ianomami a ONG non traballou na rexión dende que comezou a recibir a administración de Bolsonaro os fondos, suscitando sospeitas de corrupción xeneralizada. Ademais, os fondos gobernamentais destinados ao transporte de médicos e enfermeiras á rexión durante a administración de Bolsonaro foron dirixidos a empresas de transporte propiedade de mineiros ilegais, que tamén foron informados sobre as redadas e operacións policiais horas ou días antes de que tivesen lugar.
Comunicacións Un informe de Brasil de Fato de febreiro de 2023 revelou que os mineiros ilegais que operaban no territorio ianomami tiñan acceso á internet de Starlink a través de prezos moi inflados no mercado negro, despois de que Starlink anunciase en maio de 2022 que ampliaba a súa cobertura á rexión do Amazonas nun proxecto co goberno de Bolsonaro que tiña como obxectivo conectar entre outras cousas a 19.000 escolas brasileiras nas zonas rurais. Porén, en setembro de 2022 só 3 escolas da rexión obtiveron servizo de internet de Starlink, mentres que os seus equipos foron comercializados entre mineiros ilegais dende novembro de 2022, e a primeira comunidade ianomami só o recibiu a finais de xaneiro de 2023. Malia que Starlink prohibe a revenda de dispositivos, a compañía non se puxo en contacto coas autoridades brasileiras para suspender o seu servizo aos mineiros nin tomar ningunha acción legal contra eles.
Os dispositivos de Internet da compañía estadounidense Viasat tamén se venderon no mercado negro da rexión, e os líderes indíxenas locais dixeron que o acceso a Internet permitía fundamentalmente aos mineiros ilegais ampliar as súas actividades.
Problemas de saúde Os funcionarios médicos que traballan no estado de Roraima, onde se atopa a Reserva ianomami, observaron unha "falta total de atención médica axeitada na rexión" e engadiron que os pacientes indíxenas infectados pola malaria evolucionaron rapidamente a un grave dano no fígado na poboación, despois de múltiples infeccións non tratadas por Plasmodium falciparum, unha das catro especies de protozoos que son quen de causar malaria en humanos. A oncocercose, unha doenza parasitaria ligada á pobreza extrema, foi erradicada en todo o territorio brasileiro agás na Reserva ianomami, onde aínda representa unha carga de doenza.
Abusos sexuais, violacións e adopcións ilegais Un informe publicado polo Instituto Socioambiental e coescrito polas asociacións indíxenas Hutukara ianomami e Wanasseduume Ye'kwana mostrou testemuños de mulleres indíxenas que dixeron que os mineiros ilegais lles ofrecían comida ou ouro en troques de sexo con elas e/ou as súas fillas. Tres mozas de 13 anos morreron tras ser violadas por mineiros ilegais en 2020. As infeccións de transmisión sexual tamén foron detectadas entre os ianomami. Ademais, o goberno federal abriu investigacións sobre informes de adopcións ilegais e abuso sexual sistémico contra nenos ianomami. En febreiro de 2023, cando menos 30 nenas e adolescentes estaban embarazadas produto das violacións cometidas por mineiros, segundo informes dunha asociación indíxena.
Número de mortos Aínda que as estimacións de mortes do pobo ianomami relacionadas coa sobreexplotación do territorio teñen carencias debido ao gran tamaño e dispersión do territorio, os informes revelaron que cando menos 99 nenos ianomami de 5 anos ou menos morreron en 2022, dos cales un terzo foi debido á pneumonía, e dende 2019 a 2023 un total de 570 nenos ianomami morreron por mor da malnutrición, a fame e o envelenamento por mercurio.
Consecuencias O 21 de xaneiro de 2023, o Ministerio de Sanidade brasileiro declarou unha emerxencia médica no territorio indíxena. O mesmo día realizouse unha viaxe ao territorio de Roraima, situado no estado máis setentrional do Brasil, por Lula e altos cargos do goberno, entre eles a ministra de Sanidade Nísia Trindade, ao tempo que o ministro de Xustiza Flávio Dino e a ministra de Asuntos Indíxenas Sônia Guajajara anunciaron un paquete de axudas federais á rexión e aos ianomami. O 24 de xaneiro comezouse a crear un hospital de campaña polas exército brasileiro e dirixido polo goberno federal na capital de Roraima, Boa Vista e inaugurado tres días despois. Enviáronse e distribuíronse no territorio ianomami uns 5.000 kits de alimentos de emerxencia, incluíndo comidas para nenos indíxenas. En xaneiro de 2023, máis de mil persoas indíxenas en graves condicións de saúde foran rescatadas da reserva.
Investigacións O 18 de xaneiro, o principal instituto médico brasileiro Fiocruz advertiu aos funcionarios gobernamentais de que un lote do medicamento contra a malaria ASMQ destinado a pacientes ianomami desapareceu e foi desviado aos mineiros ilegais que o venderon dende entón.
O 30 de xaneiro, o Supremo Tribunal Federal do Brasil autorizou unha investigación sobre o manexo da crise humanitaria por parte dos antigos funcionarios do goberno de Bolsonaro, así como sobre se se cometeu xenocidio. Os investigadores tamén estaban facultados para reunir probas da desaparición de aeronaves ilegais utilizadas polos mineiros e incautadas pola policía, e a divulgación ilegal das redadas policiais en beneficio dos mineiros, entre outras accións ou a falta delas.
Investigación da Corte Penal Internacional En 2019, Jair Bolsonaro foi demandado pola Comisión Arns e o Colectivo de Defensa dos Dereitos Humanos no Tribunal Penal Internacional, do que o Brasil é membro dende 2002, por supostamente "incitar ao xenocidio e promover ataques sistémicos contra os pobos indíxenas do Brasil". Estes delitos non están amparados por ningún estatuto de prescripción nin están obrigados necesariamente a unha autoridade actual, o que significa que aínda que Bolsonaro e outros funcionarios abandonen o goberno aínda poden ser xulgados. En 2020, os fiscais da Corte Penal Internacional dixeron que a denuncia está formalmente baixo investigación preliminar, sendo a primeira na historia contra un líder brasileiro.
En xullo de 2021, a "Articulação dos Povos Indígenas do Brasil" presentou outro proceso penal contra Bolsonaro e outros funcionarios perante a Corte Penal Internacional por, entre outras cousas, non xestionar a pandemia de COVID-19 nos territorios indíxenas brasileiros, con máis de 1.100 indíxenas que morreron só como consecuencia diso. A asociación tamén citou informes de que o fiscal xeral brasileiro Augusto Aras, que é a única autoridade do Brasil legalmente autorizada a abrir un procedemento penal contra un presidente e que foi nomeado por Bolsonaro, non investigou como o seu goberno manexou a crise.
En 2023, o sitio web de noticias do Brasil UOL informou de que as denuncias avanzaban dentro da oficina do fiscal do Tribunal.
Medidas do goberno de Lula