O concerto económico é un instrumento xurídico que regula as relacións tributarias e financeiras entre a Administración Central española e o País Vasco que forma parte do réxime foral. Historicamente as tres provincias vascas xestionaron os seus propios sistemas tributarios derivados dos seus foros. Porén, tras a terceira guerra carlista (1872-1876) implantouse un sistema de colaboración entre os territorios históricos e o Estado. Estes concertos evolucionaron co tempo. Nunha primeira etapa (1878-1937) as tres provincias vascas dispuxeron deles. Durante o franquismo e até 1980 só Áraba os mantivo polo seu apoio á ditadura. A partir de 1981, tras seren recoñecidos os dereitos históricos dos territorios forais na Constitución de 1978 e no Estatuto de Gernika (1979), aplícase o concerto vixente.
Historia
Primeira etapa: 1878-1937 O concerto económico ten a súa orixe na necesidade de arbitrar algún sistema polo cal o País Vasco (Áraba, Guipúscoa e Biscaia) pagase os impostos ao Estado tras a terceira guerra carlista e a aprobación da Lei de 21 de xullo de 1876, que obrigaba a que a poboación destas provincias pagase impostos, do mesmo xeito que o resto da poboación española.
O proceso de discusión desta obriga foi moi complicado. As tres provincias tiñan os seus propios foros ou estatutos territoriais e contaban cos seus organismos de representación provincial, as Xuntas Xerais. Estas regulaban os seus propios sistemas tributarios internos, derivados dos seus foros. esquerda|miniatura|Comisión vascongada negociando o concerto económico. Madrid, 1894 Tras infrutuosos contactos entre Antonio Cánovas del Castillo, presidente do Goberno, e as representacións das Deputacións Forais (os gobernos provinciais), o 5 de maio de 1877 Cánovas del Castillo disolveu as Xuntas Xerais e a Deputación Foral de Biscaia. Entre finais de novembro e comezos de decembro de 1877 fixo o mesmo coas de Áraba e Guipúscoa.
Porén, xurdiu o problema inmediato de como recadar impostos nunhas provincias nas que a Facenda do Estado tiña escasa intervención (só de importancia a recadación de Aduanas desde 1841). Isto provocou que Cánovas del Castillo tratase coas novas Deputacións Provinciais (nomeadas desde o Goberno) sobre a forma de que estas provincias entrasen no concerto económico xeral da nación.
Entre decembro de 1877 e febreiro de 1878 as representacións das Deputacións Provinciais e do Goberno trataron de chegar a un acordo. Este materializouse nun primeiro decreto, do 28 de febreiro de 1878, polo cal as provincias pagarían os impostos ao Estado de forma peculiar durante un período transitorio de 8 anos. As encargadas de recadar os impostos concertados (suxeitos ao acordo) serían as Deputacións Provinciais. Estas abonarían á Facenda do Estado o equivalente do que esta pensase que podería recadar, contando coa diferenza entre o recadado e o pagado á Facenda do Estado por medio da cota para o seu mantemento. miniatura|Comisión vascongada en 1906 Un aspecto importante é que o Estado se desentendía da recadación dos tributos concertados e deixaba ás Deputacións a decisión de cobralos ou non. As Deputacións Provinciais poderían polos ao cobro ou continuar co seu propio sistema tributario, esencialmente baseado nos arbitrios de consumo (recargas sobre os prezos dos produtos alimenticios, combustibles, bebidas alcohólicas, etc.).
Este acordo transitorio provisional, que debía terminar o 1 de marzo de 1886, foise renovando até o século XXI.
Co Decreto de 28 de febreiro de 1878 prolongouse a súa vixencia en 1886, xa que as Deputacións pagaran puntualmente a súa cota á Facenda do Estado sen presentarse problemas. As Deputacións Provinciais mantiveron moitas das competencias das Forais mediante os seus propios recursos. O Ministerio de Facenda non recadaba os impostos concertados. Porén, os seus investimentos no País Vasco eran moi limitados, posto que o groso do investimento público levábano a cabo as Deputacións. Os impostos inicialmente concertados eran os máis importantes dos que recadaba a Facenda do Estado (agás as aduanas): contribución territorial, contribución industrial, imposto de dereitos reais, contribución do timbre e consumos. Estes cinco impostos orixinais fóronse ampliando en sucesivas renovacións e, en consecuencia, a suma que debían pagar ao Estado (a cota). +Tributos concertados 1878-1937187818871893189419001906191319201925-26Concerto económicoPrimeira revisión xeralRevisión parcial2ª revisión xeralRevisión parcial3ª revisión xeralRevisión parcialRevisión Parcial4ª revisión xeralInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaInmóbeis, cultivo e ganderíaDenomínao territorialIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioIndustria e comercioDereitos reais e transmisión de bensDereitos reais e transmisión de bensDereitos reais e transmisión de bensDereitos reais e transmisión de bensComprende dereitos reais sobre concesións administrativasDereitos reais e transmisión de bensDereitos reais e transmisión de bensDereitos reais e transmisión de bensDereitos reais e transmisión de bensPapel seladoPapel seladoPapel seladoPapel seladoNon comprendido o timbre de negociaciónEspecifica os conceptos comprendidosPapel seladoTimbre sobre produtos envasadosDenomínao «timbre»Consumo de cereais e salConsumosConsumosConsumosConsumosConsumosConsumosConsumosConsumos1% sobre pagamentos1% sobre pagamentos1% sobre pagamentos1% sobre pagamentos1% sobre pagamentos1% sobre pagamentos1,20% sobre pagamentosPatentes de alcohoisPatentes de alcohoisPatentes de alcohoisDesapareceSoldos provinciais e municipaisSoldos provinciais e municipaisQueda comprendido en utilidadesViaxeiros e mercadorías (vías terrestre, marítima e fluvial)Amplía as liñas concertadas e exclúe a vía marítima e os ff.cc. mineirosTransportes por vía terrestre e fluvial. Inclúe máis liñasViaxeiros e mercadorías Viaxeiros e mercadorías Viaxeiros e mercadorías Carruaxes de luxoCarruaxes de luxoCarruaxes de luxoCarruaxes de luxoCarruaxes de luxoCarruaxes de luxoAsignacións de ferrocarrís para gastos de inspecciónAsignacións de ferrocarrís para gastos de inspecciónAsignacións de ferrocarrís para gastos de inspecciónAsignacións de ferrocarrís para gastos de inspecciónAsignacións de ferrocarrís para gastos de inspecciónAsignacións de ferrocarrís para gastos de inspecciónCasinos e círculos de recreoCasinos e círculos de recreoCasinos e círculos de recreoCasinos e círculos de recreoCasinos e círculos de recreoUtilidades, en parte dentro de: C. industrial || Utilidades, en parte dentro de c. industrial || Utilidades, inclúe as navieiras || Utilidades, inclúe as mineiras || UtilidadesAlumeadoAlumeadoAlumeadoAlumeado3% sobre o mineral3% sobre o mineral Fonte: DEPUTACIÓN DE BISCAIA. Régimen del Concierto Económico y sus revisiones. Bilbao, 1927.
Segundo se ampliaban os impostos suxeitos a acordo e a economía das provincias prosperaba, sobre todo a de Biscaia (debido ao forte impulso da explotación mineira, a siderometalurxia e a naval), a cota foi aumentando: +Cupo concertado líquido 1878-1937 (en miles de pesetas)AnoBiscaiaGuipúscoaÁrabaTotal1878857,8655,8529,62.043,218871.286,6983,7529,62.799,918942.557,01.446,1597,74.600,818983.006,01.706,3693,75.406,018992.617,01.486,3602,74.706,019002.703,71.490,6603,74.797,919042.553,11.373,9548,14.475,119064.984,02.066,5623,26.988,119134.388,42.066,5623,27.078,119164.709,42.226,5642,17.578,119206.999,42.411,5667,110.078,1192628.380,010.050,01.570,040.000,0193228.734,010.177,01.589,040.500,0 Estas cantidades eran invariábeis entre acordo e acordo, de forma que as Deputacións podían manter o seu propio sistema tributario (dentro dos impostos concertados e unha xenérica autorización do Estado) e recadar ou non os impostos suxeitos a acordo. Mesmo podían recadar outros impostos diferentes sen equivalentes no resto do estado (como a Folla de Irmandade en Áraba ou as Taxas sobre Bares en Biscaia), tras pagaren a cota ao Ministerio de Facenda, así como levar adiante a súa propia política de gasto sen permiso previo do Goberno. Gozaban, en definitiva, dun amplo grao de autonomía administrativa.
O golpe de estado do 18 de xullo de 1936 triunfou sen oposición desde un principio en Vitoria e a maioría da provincia de Áraba, excepto o norte.Tras a caída de Bilbao en poder das tropas sublevadas o 19 de xuño de 1937 e o fin da Guerra Civil no País Vasco, a Xunta Técnica de Burgos, por decreto de 23 de xuño de 1937, ditou a abolición do concerto económico con Biscaia e Guipúscoa. O bando sublevado alegou que pagaran coa traizón ao privilexio de contar cun concerto que daba tantas e tales facilidades á súa poboación. Con todo, seguiu vixente o convenio económico cos territorios que apoiaran a sublevación (Áraba e Navarra).
Segunda etapa: 1937-1980. O concerto alavés Debido ao apoio maioritario de Áraba á sublevación, Franco non retirou o concerto económico con esta provincia. Así, durante o franquismo e os primeiros anos da Transición, entre 1937 e 1980 o sistema mantívose vixente.
As renovacións do concerto con Áraba, do mesmo xeito que na fase anterior, obedeceron a dúas causas principais. A primeira foi a finalización do prazo de vixencia do acordo (caso de 1952 e 1976); a segunda, a necesidade de modificalo para axustalo aos cambios de normativa do Estado (1940 ou 1967).
Por decreto de 9 de maio de 1942 incorporáronse ao concerto con Áraba as reformas fiscais de decembro de 1940 e de outubro de 1941. En definitiva, incluíanse no acordo a recadación do imposto de consumos de luxo, a contribución sobre usos e consumos (reminiscencia dos Arbitrios de consumo eliminados en 1911) e a contribución excepcional sobre beneficios extraordinarios. Ademais, transferiuse á Deputación arabesa a recadación do imposto sobre a renda, aínda que coa mesma norma que en territorio común.
En febreiro de 1952, unha vez cumprido o prazo de 25 anos, volveuse renovar o concerto por outros tantos anos. Do mesmo xeito que no acordo de 1925, estabeleceuse un aumento quinquenal para que as cotas non ficasen conxeladas. Esta revisión fíxose en igual proporción ca a variación dos orzamentos de ingresos do Estado do ano de referencia. Desde 1967 facíase unha revisión anual.
O Real Decreto de 26 de novembro de 1976 aprobou outra renovación do concerto con Áraba, de novo cunha vixencia de 25 anos. Con todo, os novos tempos determinados pola morte de Franco e o comezo da Transición supuxeron un evidente e radical cambio no concerto.
Terceira etapa: 1981-presente Tras morrer o ditador Franco e comezar o proceso de Transición democrática, as demandas de autonomía, que se plasmaron na Segunda República nos Estatutos de Autonomía de Cataluña e, xa en plena contenda, o do País Vasco e o de Galiza, non só fixeron que se reformulasen estes, senón que tamén se estendeu o proceso ao resto do Estado.
Así, a Constitución de 1978, na súa disposición adicional 1ª, recoñeceu e amparou os Dereitos Históricos dos Territorios Forais, un dos cales era precisamente o concerto económico. Polo tanto, na negociación do Estatuto de Autonomía do País Vasco a extensión do concerto a toda a Comunidade fíxose evidente.