Cloruro de benzalconio (BAC, BZK) é un composto de amonio cuaternario que actúa como tensioactivo catiónico. Emprégase amplamente como biocida, antiséptico e conservante en produtos sanitarios, cosméticos e de limpeza, e tamén, en certas formulacións, como desnaturalizante do alcohol de uso tópico.
Propiedades químicas Baixo esta denominación agrúpase realmente unha mestura de cloruros de alquilbencildimetilamonio, cunha cadea alquílica que varía tipicamente entre 8 e 18 átomos de carbono. A súa acción biocida relaciónase coa capacidade destes tensioactivos catiónicos para desprazar catións divalentes das bicapas lipídicas das membranas bacterianas, alterando a súa permeabilidade e desnaturalizando as proteínas celulares.
Usos Úsase como antiséptico cutáneo, conservante en colirios e solucións oftálmicas, desinfectante de superficies, alguicida para piscinas e compoñente de suavizantes téxtiles e xabóns. Tamén forma parte dalgunhas formulacións de alcohol sanitario e de desinfectantes de mans sen alcohol, habitualmente a concentracións de arredor do 0,1-0,13 %.
Toxicidade A toxicidade do cloruro de benzalconio depende decisivamente da concentración. Como substancia concentrada, clasifícase segundo o Regulamento CLP como tóxico agudo por vía oral, cutánea e por inhalación (categoría 4) e corrosivo para a pel (subcategoría 1B), ademais de moi tóxico para o medio acuático. A inxestión de solucións concentradas (por riba do 10 %) pode producir lesións cáusticas graves —queimaduras esofáxicas e gástricas, risco de perforación e pneumonite química por aspiración— e existen casos documentados de morte tras inxerir varios centos de mililitros.
Ás concentracións propias do alcohol sanitario e dos desinfectantes de mans sen alcohol (0,1-0,2 %), o cadro é moi distinto. O 0,1 % constitúe de feito o límite superior considerado seguro para uso tópico continuado, sen provocar irritación primaria en pel intacta nin actuar como sensibilizante. Un estudo cun grupo de 20 nenos que inxeriran accidentalmente unha cantidade equivalente a un grolo (3-7 ml) de desinfectante de mans con cloruro de benzalconio non atopou alteracións clínicas nin analíticas relevantes agás nun caso (5 %) con acidose metabólica leve; ningún presentou perda de coñecemento nin hipoglicemia, e todos evolucionaron ben con tratamento de soporte.
Aínda así, existen casos illados que amosan que unha solución diluída (inferior ao 10 %) tamén pode causar dano grave se o volume inxerido é considerable: descríbese o caso dun adulto que, tras inxerir uns 100 ml, desenvolveu esofaxite grave e pneumonite química bilateral que requiriu ventilación mecánica. Por iso, aínda que a inxestión accidental dunha pequena cantidade de alcohol sanitario con cloruro de benzalconio ao 0,1-0,2 % adoita ter un curso benigno, calquera inxestión require valoración médica, xa que o volume inxerido —non só a concentración— condiciona a gravidade do cadro.
Notas
Categoría:Antisépticos Categoría:Compostos bencilo Categoría:Cloruros Categoría:Desinfectantes Categoría:Compostos de amonio cuaternario