miniatura|Estela do liberto Lucio Ceselio Diopanes, Museo Arqueolóxico Nacional de Sarsina. Un liberto ou liberta (en latín, libertus; en feminino, liberta) era unha persoa que fora escrava e obtivera a liberdade. Na Roma antiga, a liberación recibía o nome de manumissio. A condición xurídica e social do liberto dependía da época, do procedemento empregado e da situación legal do antigo propietario.

Os libertos eran persoas libres, mais diferenciábanse dos ingenui, é dicir, das persoas nacidas libres. Polo xeral, conservaban certos deberes cara ao seu antigo dono, convertido no seu patronus («patrón»). Os fillos nacidos despois da manumisión eran libres de nacemento.

s libres, chegaron a ter unha gran importancia na sociedade romana.

Nun sentido máis xeral, chámase liberto ou liberta a un escravo ou unha escrava a quen se deu a liberdade, respecto do seu patrón.

miniatura|Monumento funerario de Aurelia Nais, vendedora de peixe xunto aos almacéns de gran de Galba e liberta de Caio Aurelio Fílero.

Manumisión e condición xurídica No dereito romano clásico, as formas solemnes de manumisión eran principalmente a manumissio vindicta, realizada perante un maxistrado; a manumissio censu, mediante a inscrición no censo; e a manumissio testamento, disposta no testamento do propietario. Tamén existiron liberacións informais, por exemplo perante amigos ou por carta. No período cristián engadiuse a manumissio in ecclesia, celebrada perante a comunidade eclesiástica.Pedro López Barja de Quiroga, Historia de la manumisión en Roma. De los orígenes a los Severos, Madrid, Universidade Complutense de Madrid, 2008, ISBN 978-84-669-3053-6.

Non toda manumisión producía os mesmos efectos. Cando se cumprían os requisitos legais, o liberto podía adquirir a cidadanía romana. As leis promulgadas na época de Augusto, entre elas a Lex Aelia Sentia e a Lex Iunia, limitaron as manumisións e estableceron ou regularon categorías de liberdade incompleta. Entre elas estaban os Latini Iuniani, que non podían transmitir os seus bens por testamento, e os dediticii, antigos escravos sometidos ás restricións máis severas.Henrik Mouritsen, The Freedman in the Roman World, Cambridge, Cambridge University Press, 2011, ISBN 978-0-521-85613-3, doi:10.1017/CBO9780511975639.

A emancipatio non debe confundirse coa manumisión: no dereito romano servía principalmente para liberar un descendente da patria potestas, non para liberar un escravo.

Relación co patrón A manumisión non rompía todos os vínculos co antigo propietario. O liberto pasaba a manter unha relación de dependencia co seu patrón, ao cal debía obsequium (respecto e lealdade) e, se foran pactadas, determinadas operae (xornadas de traballo ou servizos). O patrón, pola súa parte, debía protección ao liberto e conservaba certos dereitos sucesorios sobre os seus bens.

As obrigas concretas variaron ao longo da historia romana e podían ser fixadas mediante promesa ou xuramento. O liberto que incumpría gravemente os seus deberes podía ser cualificado de ingratus («desagradecido»). A relación entre patrón e liberto asemellábase á clientela, aínda que tiña unha base xurídica propia e non era idéntica a ela.

Nome e familia Ao adquirir a cidadanía, era habitual que o liberto adoptase o prenome e o nome familiar do antigo dono e conservase como cognome o seu nome de escravo. Así, Tirón, liberto de Marco Tulio Cicerón, pasou a chamarse Marco Tulio Tirón (Marcus Tullius Tiro). Nas inscricións, a condición de liberto indicábase frecuentemente mediante abreviaturas como L. (libertus ou liberta) ou coa filiación nominal do patrón.

Os fillos concibidos despois da manumisión eran ingenui e non herdaban a condición de libertos nin as obrigas persoais dos seus pais respecto do patrón. Esta diferenza permitía que unha familia de orixe servil se integrase plenamente na cidadanía ao cabo dunha xeración.

Posición social e económica Os libertos desenvolveron actividades moi diversas: artesanía, comercio, banca, administración, servizo doméstico e profesións especializadas. Algúns acumularon fortunas considerables, aínda que a riqueza non eliminaba o estigma da orixe servil. Os libertos cidadáns podían participar en determinados aspectos da vida cívica, pero tiñan vedado o acceso ás maxistraturas e á orde senatorial. En moitas cidades, os seviri Augustales, ligados ao culto imperial, ofreceron aos libertos acomodados unha vía de prestixio público.

Un grupo particular era o dos liberti Augusti ou libertos imperiais, antigos escravos do emperador integrados na familia Caesaris. Algúns desempeñaron funcións importantes na casa imperial e na administración. Durante o reinado de Claudio acadaron especial influencia Marco Antonio Palas, Tiberio Claudio Narciso, Caio Xulio Calisto e Caio Xulio Polibio.

Na Gallaecia A epigrafía documenta libertos tanto privados como imperiais nas provincias hispanas. Aparecen como dedicantes, propietarios, artesáns, comerciantes e empregados da administración. Estes testemuños permiten estudar individuos e redes sociais, pero non abondan para calcular con precisión a proporción de libertos na poboación, xa que as persoas que encargaban inscricións non constitúen unha mostra representativa da sociedade.

Na Gallaecia, unha inscrición de Lucus Augusti menciona a Saturninus, Augusti libertus, isto é, Saturnino, liberto do emperador. A súa presenza foi relacionada coa administración imperial da cidade.Alicia María Canto, «Saturninus, Augusti Libertus», Gallaecia, n.os 3–4, 1979, pp. 301–306. En Bracara Augusta coñécese tamén a inscrición funeraria de Caius Iulius Pudens, identificado como liberto de Pintamo (Pintami libertus).L'Année épigraphique, 1973, n.º 297. Na área de Asturica Augusta, centro administrativo dunha rexión mineira, a documentación sobre a familia Caesaris e o persoal procuratorial mostra a participación de escravos e libertos imperiais na xestión dos intereses do Estado romano.María Teresa de los Reyes Morales, «Del liberto imperial al privado: diversidad socio-económica de los libertos en Hispania», Anahgramas, Universidade de Córdoba, 2018.

Notas

Véxase tamén

Bibliografía

Duff, A. M., Freedmen in the Early Roman Empire, Oxford, Clarendon Press, 1928. López Barja de Quiroga, Pedro, Historia de la manumisión en Roma. De los orígenes a los Severos, Madrid, Universidade Complutense de Madrid, 2008. ISBN 978-84-669-3053-6. Mouritsen, Henrik, The Freedman in the Roman World, Cambridge, Cambridge University Press, 2011. ISBN 978-0-521-85613-3. doi:10.1017/CBO9780511975639. Weaver, P. R. C., Familia Caesaris: A Social Study of the Emperor's Freedmen and Slaves, Cambridge, Cambridge University Press, 1972.

Outros artigos

Escravitude Escravitude na Roma antiga Escravitude na Grecia antiga

Ligazóns externas

«Libertus», en William Smith (ed.), A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, Londres, 1875