San Francisco de CampecheArtigo 28 da Constitución Política del Estado de Campeche. é a capital do estado mexicano de Campeche e cabeceira do municipio homónimo. É unha cidade histórica fortificada que se encontra na ribeira do golfo de México, na península do Iucatán. É famosa por ser unha das poucas cidades amuralladas de América e a única de México. Conserva en excelente estado o seu patrimonio histórico, unha das razóns pola que foi declarada Patrimonio Cultural da Humanidade pola Unesco en 1999.UNESCO Patrimonio Cultural
Como capital do estado, é sede dos poderes lexislativo, executivo e xudicial. Alberga os principais centros educativos e culturais do Estado, e desde o plano económico, destaca como un importante centro turístico e comercial.
Denominación Aínda que durante boa parte do século XX, a Cidade foi coñecida unicamente como Campeche e incluso brevemente bautizada como Campeche de Baranda por un decreto expedido o 16 de outubro de 1892, o nome orixinal da Cidade, que foi Vila até finais do século XVIII, foi San Francisco de Campeche. En efecto, o 1 de outubro de 1777 o reo Carlos III asinou en San Ildefonso o outorgamento oficial do título de Cidade á Vila que xa levaba o nome de San Francisco de Campeche.
A recuperación deste nome obedece á intención de recoñecer o legado histórico e cultural da capital do estado de Campeche.Michel Antochiw Kolpa, Título de la Ciudad y Escudo de Armas de San Francisco de Campeche (1714-1777), 2009, Serie La Historia, Goberno do Estado de Campeche/Miguel Ángel Porrúa, México, ISBN 978 607 401 146 3
Toponimia O poboado maia orixinal chamouse KaanPeech (do maia: Kaan= serpente, Peech= carracho, que se traduce: lugar de serpentes e carrachos). Ao chegar os españois castelanizaron a pronunciación en "Campeche" e bautizaron o lugar co nome de Lázaro, por chegaren un domingo de Lázaro. Logo fundarían a vila separada da localidade maia a cal se denominou Salamanca e en 1540 cambiou o seu nome polo de Vila de San Francisco de Campeche.
De acordo coas ilustracións de antigos textos históricos de Campeche, o seu nome podería deberse a que os nativos que encontraron os españois, lles dixeron que o sitio se chamaba Can Pech; este termo literalmente significa "Serpente - Carracho" e interprétase como o lugar onde se adoraba a boa. (A boa é un réptil que acepta como parasito a carracha e nos monumentos maias encontraron os españois serpentes enormes).
Escudo O escudo da cidade está composto por catro cuarteis: dous con castelos en campo de goles e dous con galeóns en campo de azur; todo o escudo está orlado co cordón de San Francisco e a coroa real, por servizos prestados.
Os cuarteis con fondo vermello representan a valentía dos seus habitantes; esta cor é reflexo da firmeza e honradez do carácter dos seus habitantes. Os cuarteis con fondo azul representan a lealdade e os bos sentimentos. Os galeóns fan lembranza dos tempos nos que San Francisco de Campeche era un importante porto marítimo mentres que as torres fana ás murallas da cidade, e ao poder de defensa do territorio.
Considérase un dos mellores e máis expresivos concedidos pola coroa española en relación coa Nova España. Fala por si mesmo. Naves e castelos en harmónica combinación heráldica, cinxidos polo cordón sanfranciscano. Imaxe imperecedoira do recinto amurallado e da súa vocación mariñeira.
Historia Época prehispánica thumb|left|División das xurisdicións maias no século XVI segundo Ralph Roys. Aínda que a cidade non foi fundada até a conquista de México polos españois, os maias ocuparon a rexión desde o ano 900 A zona que comprende a actual cidade de San Francisco de Campeche estivo baixo o dominio de Edzná, antiga cidade que se atopaba a 61 km ao suroeste da actual cidade, construída por un pobo de orixe chontal, os maias itzáes, os mesmos que edificaron Chichén-Itzá. Edzná alcanzou o seu esplendor polo ano 1000,
Primeiras expedicións A primeira expedición dos españois que tocou as costas de Campeche foi comandada por Francisco Hernández de Córdoba en 1517. Esta partiu da illa de Cuba o 8 de febreiro, tocou Illa Mujeres e Cabo Catoche os primeiros días de marzo, proseguiu costeando a península e chegou a Campeche o domingo de San Lázaro 22 de marzo de 1517, motivo polo cal Hernández de Córdoba bautizou o lugar con ese nome. Os naturais de Campeche recibiron ben os españois e tocábanlle a barba e os corpos.
180px|miniatura|Catedral da cidade. A crónica de Bernal Díaz del Castillo narra que poucos días despois avistaron un poboado sementado na costa, desembarcaron cautelosamente e poñendo pé en terra descubriron "Can Pech". Este feito tivo lugar o domingo 22 de marzo de 1517. Necesitados de auga, os españois desembarcaron con axuda de bateis e abastecéronse nun pozo. Ao achegarse os maias, os españois indicaron por medio de sinais que viñan en son de paz; o cacique da rexión preguntoulles se viñan de onde sae o sol, mencionando a palabra "castilán". Os españois, sorprendidos ante esta palabra, responderon afirmativamente, e o cacique convidounos á súa poboación, onde se acendeu copal. Por medio de sinais, o halach uinik indicoulle aos expedicionarios que tiñan que abandonar o lugar antes de que se apagara o lume. Mentres tanto, foron chegando guerreiros ao lugar. Pola experiencia de Cabo Catoche, os españois preferiron irse. (Serían sorprendidos por un vento de "norte" e co mar axitado, perderían a auga abastecida, tendo que desembarcar outra vez para a súa mala sorte en Chakán Putum, onde se libraría a máis forte batalla entre maias e españois).
Conquista Unha vez concluída a conquista de Tenochtitlán, Francisco de Montejo viaxou a España onde lle solicitou a Carlos V permiso para conquistar a península do Iucatán. En 1526, a coroa española outorgoulle a Montejo o título de "Adiantado, gobernador, alguacil maior e capitán xeneral do Iucatán". As conquistas de Champotón e Campeche foron parte da Conquista do Iucatán, a cal se realizou en tres etapas.
Na primeira etapa (1527 a 1529), Montejo fixo incursión pola costa oriental da península con axuda do capitán Alonso Dávila, a quen coñecía desde a expedición de Cortés, mais sendo repelidos polos maias.
Na segunda etapa (1530-1535), Montejo incursionou no occidente, e logrou fundar “Salamanca de Campeche” en 1531. Alonso Dávila foi enviado por Montejo a cruzar o sur da península e fundou Villa Real en Bacalar, mais esta posición tivo que ser abandonada. O fillo de Montejo, coñecido como Montejo "o Mozo" é vencido na cidade real de Chichén Itzá cara a finais de 1534, polo que en 1535 os españois abandonan a península durante cinco anos.
Cara a 1540, “o Adiantado” ordenoulle a Lorenzo de Godoy instalar a primeira gornición en San Pedro de Champotón, que lograron manter con moitas dificultades, pois non contaban nin con xente nin con soldados. Montejo "o Sobriño" axudou a manter a gornición e cambioulle o nome polo de “Salamanca de Champotón”. “O Adiantado” chegou á Cidade Real de Chiapa (San Cristóbal de las Casas) en 1540, e desde alí xirou instrucións a Francisco Gil para que quedase a cargo da posición de Champotón e deste xeito “o Mozo” e “o Sobriño” comenzarían a avanzada cara ao norte.
Francisco de Montejo y León "o Mozo" estableceu unha nova gornición, como o fixera dez anos antes seu pai, o 4 de outubro de 1540; chamouna “San Francisco de Campeche” en honra ao seu pai. Esta incluía Chakán Putum, Can Pech e Ah Canul. O porto sería unha posición de grande importancia loxística para continuar a conquista da península.
O batab da cidade de Calkiní na xurisdición de Ah Canul de nome Nachan Chan, detivo brevemente o avance. Pero finalmente Montejo “o Sobriño”, puido sometelo e avanzar a Tenabo, Hecelchakán, Calkiní, Pocboc até chegar a Maxcanú, na fronteira da xurisdición de Chakán. Os aguerridos maias rebelaríanse o 11 de xuño de 1541, día de san Bernabé, dando lugar a unha das batallas máis feroces da conquista.
En 1546, cando a conquista do Iucatán parecía ter terminado, “o Adiantado” e a súa dona viaxaron a San Francisco de Campeche a reunirse co seu fillo “o Mozo” e “o Sobriño”. Os maias organizáronse en segredo, e a noite do 8 a 9 de novembro (5 Cimi 19 Xul, morte e final do calendario maia) estalou unha gran rebelión. “O Mozo” e “o Sobriño” retomarían novamente as armas para “reconquistar” a península e someter as rebelións un ano máis tarde. Conquista y Colonización del Yucatán, Robert S. Chamberlain, Ed. Purrúa 1974
Época colonial thumb|O Templo e Convento de San Francisco, de 1540, un dos máis antigos de América, construíse no sitio onde se oficiaría a primeira misa na parte continental en 1517.
A vila daquelas edificouse arredor dunha praza ocupada unicamente pola picota, unha columna que servía como símbolo de poder e xustiza española. Arredor da praza construíronse a parroquia da Nosa Señora da Purísima Concepción, a Audiencia e as casas dos conquistadores de rango máis elevado. En torno a unha praza menor construiríase o mercado e desenvolveríase a vida comercial. O cárcere, o Palacio Municipal e a torre de defensa contra os ataques piráticos construiríanse pouco despois.
A vila fundada polos españois quedou un tanto apartada da localidade maia. Os españois fixeron a súa vida en torno á praza, no actual barrio de San Román, mentres que os indíxenas agregáronse nos antigos asentamentos prehispánicos, actualmente os barrios de San Francisco e Siete de Agosto. Os naboríos, indíxenas mexicas que chegaron cos conquistadores, ocuparon o barrio de San Francisco, e a poboación de escravos provenientes de África nos barrios de Santa Ana e Santa Lucía.
O comercio marítimo condicionou o desenvolvemento da vila, polo que esta foi deseñada cun modelo renacentista: unha traza regular en dameiro en torno a unha praza excéntrica que, segundo as ordenanzas da Coroa Española, debía servir para as festas e cerimonias, orientada en torno á súa baía.
Unha vez establecido Francisco de Montejo y León "o Mozo" na vila, a cidade converteu na base de operacións para a conquista do resto do Iucatán (1542-1546) que levou á ocupación de Ichkanzihóo (Th'o), vella cidade dos Itzáes, entón abandonada, onde se fundou a capital provincial, Mérida en 1542.
Á conquista "armada" seguiu a conquista "ideolóxica, que consistiu na implantación das crenzas doutrinais europeas, particularmente a da relixión católica. A primeira orde relixiosa que arribou a Campeche foi a dos franciscanos, quen chegaron a Campeche en 1535, mais tiveron que retirarse por unha serie de dificultades suscitadas tanto por indíxenas como polos propios españois, para regresar cinco anos despois de que Montejo se establecera en Campeche, en 1540. Ao seu regreso, iniciaron a construción dun templo e convento dedicado a San Francisco próximo á poboación maia, o seu fundador foi frei Luis de Villalpando.
A evanxelización foi similar en toda Nova España, os franciscanos non tiveron maior dificultade unha vez vencidas as barreiras do idioma, e foron a única orde que levou a cabo esta tarefa na provincia de San José, que era como se lle chamaba á península do Iucatán. Os evanxelistas deberon superar certas dificultades, como as diferenzas dunha cultura comunitaria, como era a dos indíxenas.