мини|Ведскиот и денешниот тек на реката Гагар-Хакра, со Арјаварта/Кралството Куру и палеоканалите Хакра/Шутудри-Јамуна пред Харапан, како што е предложено од и .1 = древна река2 = денешна река3 = денешна пустина Тар4 = антички брег5 = денешен брег6 = денешен град7 = исушен тек на Харапан Хакра и пред-Харапански палеоканали во Сутлеџ (). Реката Сарасвати — божествена митолошка река првпат спомената во Ригведа, а подоцна и во ведските и постведските текстови. Играла важна улога во ведската религија, појавувајќи се во сите освен во четвртата книга од Ригведа.
Како физичка река, во најстарите текстови на Ригведа е опишана како „голема и света река во северозападна Индија“, но во средните и доцните ригведски книги е опишана како мала река што завршува во „терминално езеро (самудра)“. Како божицата Сарасвати, другото значење за терминот „Сарасвати“ кој се развил во независен идентитет во постведските времиња, реката исто така е опишана и како моќна река и со моќна поплава. Хиндусите исто така сметаат дека Сарасвати постои во метафизичка форма, во која формирала слив со светите реки Ганг и Јамуна, кај Тривени Сангам. Според Мајкл Вицел, врз Ведската река Сарасвати е надредена „небесната река“: Млечниот Пат, кој се смета за „пат кон бесмртност и небесен задгробен живот“.: "It can easily be understood, as the Saraswatī, the river on earth and in the nighttime sky, emerges, just as in Germanic myth, from the roots of the world tree. In the Middle Vedic texts, this is acted out in the Yātsattra... along the Rivers Saraswatī and Dṛṣadvatī (northwest of Delhi)..."
Ригведски и подоцнежни ведски текстови се користени за да се предложи идентификација со денешни реки или древни речни корита. Надистути Сукта во Ригведа (10.75) го споменува Сарасвати помеѓу Јамуна на исток и Шутудри (сега познат како Сутлеџ) на запад, додека седмата мандала .95.1-2 го опишува Сарасвати како тече кон самудра, збор што сега обично се преведува како „океан“, но кој може да значи и „езеро“. Подоцнежни ведски текстови како што се Тандја Брамана и Џаиминија Брамана, како и Махабхарата, споменуваат дека Сарасвати пресушила во пустина.
Од крајот на 19 век од нашата ера, бројни научници предложиле да се идентификува Сарасвати со речниот систем Гагар-Хакра, кој тече низ денешна северозападна Индија и источен Пакистан, помеѓу Јамуна и Сутлеџ и завршува во пустината Тар. Неодамнешни геофизички истражувања покажуваат дека наводниот низводен палеоканал Гагар-Хакра е всушност палеоканал на Сутлеџ, кој се влева во реката Нара, растока на реката Инд. Пред 10000 – 8000 години овој канал бил напуштен кога Сутлеџ го сменил својот тек, оставајќи го Гагар-Хакра како систем од реки напојувани од монсуните кои не стигнувале до морето.
Цивилизација на долина Инд просперирала кога монсуните што ги хранеле реките се намалиле пред околу 5000 години и ИОВИ забележал дека главни локации на цивилизацијата на долината Инд во Калибанган (Раџастан), Банавали и Ракигархи (Харајана), Дхолавира и Лотал (Гуџарат) се протегаат по овој тек.Mythical Saraswati River, Press Information Bureau, Government of India, 20 March 2013. Кога монсуните што ги хранеле реките дополнително се намалиле, Хакра пресушила пред околу 4000 години, станала повремена река а урбана цивилизација Харапан опаднала и се локализирала се во помали земјоделски заедници.
Идентификација на моќниот физички Ригведски Сарасвати со системот Гагар-Хакра била затоа проблематична, бидејќи Гагар-Хакра се исушила многу пред времето на составување на Ригведа. Според зборови на Вилке и Моебус, Сарасвати била сведена на „мал, жален поток во пустина“ до времето кога ведскиот народ мигрирал во северозападна Индија. Ригведски упатувања на физичка река, исто така, укажуваат дека Сарасвати „веќе го изгубила својот главен извор на снабдување со вода и мора да завршила во терминално езеро (самудра) пред приближно 3000 години“, „прикажувајќи ја денешна ситуација, при што Сарасвати го изгубила поголемиот дел од својата вода“. Исто така, ригведски описи на Сарасвати не се совпаѓаат со вистински тек на Гагар-Хакра. based on
„Сарасвати“ бил исто така идентификуван со Хелманд во древна Арахозија, или , во денешен јужен Авганистан, чие име можеби е употребено од постаро санскритско име на река Гагар-Хакра, откако ведски племиња се преселиле во Пенџаб. Сарасвати од Ригведа може да се однесува и на две различни реки, при што семејните книги се однесувале на река Хелманд а поновата десетта мандала се однесува на Гагар-Хакра.
Идентификација со системот Гагар-Хакра добила ново значење на почеток на 21 век од н.е, при што некои хиндуистички поборници сугерирале порано датирање на Ригведа; преименувајќи ја цивилизацијата од долината Инд како „Култура на Сарасвати“, „Цивилизација на Сарасвати“, „Цивилизација на Инд-Сарасвати“ или „Цивилизација на Синду-Сарасвати“, сугерирале дека културата од долина Инд и ведската култура можат да се изедначат и отфрлајќи ја индоариска теорија за миграција, која постулира подолг период на миграции на индоевропски говорници во индиски потконтинент помеѓу околу 1900 година п.н.е. и 1400 година п.н.е.
Етимологија е женски номинатив еднина од придавката (која се појавува во Ригведа како име на чуварот на небесни води), изведено од „sáras“ + „vat“, што значи „имајќи sáras-“. Санскритскиот збор значи „езерце“ (сп. изведениот „езерска птица = саруски жерав“). Мајрхофер сметал дека е малку веројатна врската со коренот „тече“, но се согласувал дека можеби била река што поврзувала многу езера поради нејзини изобилни количини на воден тек.
се смета за сроден збор на авестиско Хараксвати. Во помлада Авеста, Харакс в ати е Арахозија, регион опишан како богат со реки а неговиот староперсиски сроден збор Хараувати.
Важност во хиндуизам Река Сарасвати била почитувана и сметана за важна за Хиндусите бидејќи се велело дека на бреговите на оваа река, заедно со нејзина притока Дришадвати, во ведската држава Брахмаварта, се родила ведска санскритска литератураManu (2004). Olivelle, Patrick, ed. The Law Code of Manu. Oxford University Press. p. 24. . и се претпоставува дека важни ведски списи како почетен дел од Ригведа и неколку Упанишади биле составени од ведски јасновидци. Во Манусмрити, Брахмаварта е прикажана како „чист“ центар на ведска култура. Бриџит и Рејмонд Алчин во „Подемот на цивилизацијата во Индија и Пакистан“ го застапувале ставот дека „најраната ариевска татковина во Индија - Пакистан (Арјаварта или Брахмаварта) била во Пенџаб и во долини на реките Сарасвати и Дришадвати во време на Ригведа“.
Ригведа мини|Карта на северна Индија во доцен ведски период
Како река Река Сарасвати се споменувала во сите освен во четврта книга од Ведите. Мекдонел и Кит обезбедиле сеопфатен преглед на ведски референци за река Сарасвати во нивниот ведски индекс. Во последна книга 10, само две референци недвосмислено ја споменуваат реката: 10.64.9, каде што се повикувале на помош три „големи реки“, Синду, Сарасвати и Сарају и 10.75.5, географски список на Надистути Сукта. Во оваа химна, река Сарасвати била сместена помеѓу Јамуна и Шутудри.
Во најстари текстови на Ригведа, таа била опишана како „голема и света река во северозападна Индија“, но Мајкл Вицел забележал дека Ригведа укажувала дека Сарасвати „веќе го изгубила својот главен извор на водоснабдување и мора да завршила во терминално езеро (самудра) пред приближно 3000 години“. Средните книги 3 и 7 и доцните книги 10 „ја прикажувале денешната ситуација, при што Сарасвати изгубила поголем дел од својата вода“. Сарасвати стекнале возвишен статус во митологијата на кралство Куру, каде што била составена Ригведа.
Како божица мини|Слика на божица Сарасвати од Раџа Рави Варма Сарасвати се споменувала околу педесет пати во химните на Ригведа. Се споменувала во тринаесет химни од подоцнежните книги (1 и 10) на Ригведа.
Најважни химни поврзани со божица Сарасвати биле мандалите 6.61, 7.95 и 7.96. Како речна божица, таа била опишана како моќна поплава и очигледно не била земска река. Според Мајкл Вицел, над ведска река Сарасвати била поставена небесна река Млечен Пат, која се сметала за „пат кон бесмртност и небесен задгробен живот“.: "It can easily be understood, as the Saraswatī, the river on earth and in the nighttime sky, emerges, just as in Germanic myth, from the roots of the world tree. In the Middle Vedic texts, this is acted out in the Yātsattra... along the Rivers Saraswatī and Dṛṣadvatī (northwest of Delhi)...": "The Saraswatī river, which, according to Witzel,... personifies the Milky Way, falls down to this world at Plakṣa Prāsarvaṇa, "the world tree at the center of heaven and earth," and flows through the land of the Kurus, the center of this world." Опис на Сарасвати како река на небесата се толкувало како да сугерира на нејзината митска природа.
Во 10.30.12, нејзиното потекло како речна божица можело да го објасни нејзиното повикување како заштитно божество во химна за небесните води. Во 10.135.5, додека Индра пие Сома, тој бил опишан како освежен од Сарасвати. Повиците во 10.17 ѝ се обраќаат на Сарасвати како на божица на предците, како и на сегашната генерација. Во 1.13, 1.89, 10.85, 10.66 и 10.141, таа била наведена со други богови и божици а не со реки. Во 10.65, таа била повикана заедно со „свети мисли“ () и „дарежливост“ (), во согласност со нејзината улога како божица и на знаењето и на плодноста.
Иако Сарасвати првично се појавила како речна божица во ведските списи, во подоцнежен хиндуизам на Пурани, таа ретко била поврзувана со реката. Наместо тоа, таа се појавила како независна божица на знаењето, учењето, мудроста, музиката и уметноста. Еволуција на речна божица во божица на знаењето започнала со подоцнежни Брамани, кои ја идентификувале како Вагдеви, божицата на говорот, можеби поради централното место на говорот во ведскиот култ и развојот на култот на брегови на реката. Исто така било можно да се постулираат две првично независни божици кои биле споени во една во подоцнежните ведски времиња. Ауробиндо, од друга страна, предложил дека „симболиката на Ведите се предавала на најголема јасност во фигура на божица Сарасвати ...Таа е, јасно и недвосмислено, божица на Светот, божица на божествена инспирација ...“.
Други ведски текстови Во пост-ригведска литература се споменувало исчезнување на Сарасвати. Исто така, потекло на Сарасвати се идентификувало како Плакса Прашравана (дрво Пипала или дрво Ашватта како што било познато во Индија и Непал).
Во дополнително поглавје од Ваџасанеји-Самхита од Јаџурведа (34.11), Сарасвати се споменувала во контекст што очигледно значел Синду: „Пет реки што течат на својот пат брзо се движат кон Сарасвати, но потоа стануваат Сарасвати, петкратна река во земјата.“ Според средновековниот коментатор Увата, пет притоки на Сарасвати биле реки Пенџаб: Дришадвати, Шутудри (Сутлеџ), Асикини (Ченаб), Випаша (Беас), Иравати (Рави).
Прво упатување за исчезнување на долниот тек на Сарасвати било од Брахмани, текстови составени на ведски санскрит, но датирле од подоцнежен датум од Ведски Самхити. Џаиминија Брамана (2.297) зборувала за „нуркање под (упамаџана) на Сарасвати“ а Тандја Брамана (или Панчавимса Бр.) го нарекувала ова „исчезнување“ (винасана). Истиот текст (25.10.11 – 16) бележил дека Сарасвати била „така да се каже меандрирачки“ (кубџимати) бидејќи не можела да го одржи небото кое го потпрела.
Плакса Прашравана (место на изворот на реката) можела да се однесува на извор во ридовите Сивалик. Се велело дека растојанието помеѓу извор и Винасана (местото на исчезнување на реката) било 44 Ашвини (помеѓу неколку стотици и 2600 километри).
Во Калпа (10.15 – 19) Сарасвати се чинело дека била постојана река до Винасана, која била западно од нејзиниот влив со Дршадвати (Чаутанг). Дршадвати била опишана како сезонски поток (10.17), што значело дека не била од Хималаите. Бхаргава ја идентификувала реката Драшадвати како денешна река Сахиби која потекнувала од ридови Џајпур во Раџастан. Асвалајана Сраутасутра и Санкхајана Сраутасутра содржле стихови кои биле слични на Калпа.