Вељко Булајиќ (, – , ) — црногорски и хрватски филмски режисер. Булајиќ е добитник на наградата Калинга на УНЕСКО. Поголемиот дел од својот живот го поминал работејќи во Хрватска и е првенствено познат по режирањето филмови со тематика од Втората светска војна од жанрот партизански филм. Според Хрватското јавно радиодифузно претпријатие, неговите филмови достигнале публика од над 500 милиони гледачи ширум светот. Четирите најгледани југословенски филмови на сите времиња се режирани од Булајиќ. Стриминг услугата MUBI го опишува Булајиќ како „креатор на епски блокбастери по нарачка“.

Младост Булајиќ е роден во селото Вилуси во близина на Никшиќ, Кралство на Србите, Хрватите и Словенците. Тој бил борец на отпорот во Втората светска војна, откако се приклучил на југословенските партизани на 15-годишна возраст. Булајиќ и неговите двајца постари браќа биле ранети во битка и во еден миг целото негово семејство било затворено во италијански фашистички концентрационен логор. Во интервју од 2015 година за кинеска новинска веб-страница, Булајиќ споделил приказна за тоа како неговиот постар брат бил на железничката станица во Црна Гора кога сојузниците на италијанскиот фашизам ги префрлиле возовите на реката Неретва. „Мојот брат ги нарекол предавници и еден од нив го застрелал, тешко ранувајќи го и тој подоцна починал“.

Двајцата преживеани браќа, Вељко и Стеван, подоцна ќе бидат сосценаристи на филмовите „Козара“ и „Битката на Неретва“.

По Втората светска војна, Булајиќ бил стациониран во базата на Југословенската народна армија во Загреб. Тука Булајиќ ја пронашол својата страст кон филмот, што го навело да продолжи студии на италијанскиот Експериментален центар за кинематографија под менторство на Чезаре Заватини. Потоа работел како асистент на италијанските филмски легенди Федерико Фелини, Џузепе де Сантис, Марио Солдати, Луиџи Зампа и Виторио Де Сика пред да се врати во Југославија. За време на неговиот престој во Рим, Вељко се спријателил со Софија Лорен и Карло Понти, кои многу години подоцна ќе го посетат на одмори во Хрватска и Црна Гора.

Кариера Булајиќ прво продуцирал два кратки филма, пред да го направи својот дебитантски игран филм „Воз без возен ред“ . Филмот бил сложена драма што се занимава со интеракциите меѓу луѓето кои насилно ги напуштаат своите предци за да се преселат во нова, но неразвиена земјоделска земја. Неговото деби било голем успех, што му донело влез на Канскиот филмски фестивал и можност за една од најпрестижните филмски награди во светот, Златната палма. Филмот му донел и четири награди на Фестивалот на југословенскиот филм (денес познат како Пулски филмски фестивал) и награда од градот Загреб. Неговите следни два филма, „Атомска воена невеста“ и „Бум град“, исто така биле наградени со неколку златни и сребрени награди во различни категории на Фестивалот на југословенскиот филм. „Атомска воена невеста“ бил номиниран и за Златен лав на Венецискиот филмски фестивал во 1960 година, што ја прави втората номинација на Булајиќ за една од наградите на „Големата тројка“ на меѓународните филмски фестивали (Златен лав во Венеција, Златна палма во Кан и Златна мечка во Берлин).

Во 1962 година, неговиот филм „Козара“ му донел меѓународно внимание, бидејќи повторно ја освоил Големата златна арена за најдобар филм на Фестивалот на југословенскиот филм, а филмот премиерно бил прикажан во најголемиот музеј во светот, францускиот Лувр. Филмот бил пријавен на 3-тиот Меѓународен филмски фестивал во Москва, каде што ја освоил Златната награда. Булајиќ бил член на жирито на 4-тиот Меѓународен филмски фестивал во Москва. Филмот бил прикажан и на Меѓународниот филмски фестивал во Сан Франциско.

Во 1969 година тој го напишал и режирал легендарниот воен филм „Битката кај Неретва“ во кој главните улоги ги толкуваат Орсон Велс и Јул Бринер. Филмот го гледале повеќе од 350 милиони луѓе ширум светот и е на листата на најскапи филмови на неанглиско говорно подрачје. Пабло Пикасо создал еден од промотивните постерите за филмот, еден од само двата филмски постери што шпанскиот уметник некогаш ги создал. Наместо плаќање, Пикасо и Булајиќ се согласиле Булајиќ да му обезбеди на Пикасо гајба југословенско вино. Двајцата се сретнале на Телевизискиот фестивал во Монте Карло неколку години пред „Неретва“ кога, како што е опишано подолу, Булајиќ ја зел наградата „Златна нимфа“ за неговиот документарец „Скопје '63“ за катастрофалниот земјотрес во главниот град на Македонија. Пикасо решил да присуствува на фестивалот откако му бил прикажан преглед на филмот од Марсел Ашард. Саундтракот за „Неретва“ го создал композиторот добитник на Оскар, Бернард Херман , а филмот бил номиниран за Оскар за најдобар странски филм. Претседателот Јосип Броз Тито и првата дама Јованка Броз, Омар Шариф и Софија Лорен присуствувале на премиерата на филмот во Сараево. Тогашниот гувернер на Калифорнија и иден претседател на САД, Роналд Реган, присуствувал на американската премиера. Во едно интервју од 2020 година, Булајиќ изјавил дека Реган му рекол приватно на собир во Беверли Хилс дека тој (Реган) не може да го поднесе Орсон Велс, но дека се согласува дека Велс е многу добар актер.

На 16 јануари 2018 година, владата на Република Словенија поднела формално барање до Република Србија, барајќи изворните снимки од филмот да бидат доставени во Словенија и официјално признати како дел од нејзиното национално културно наследство. Булајиќ одговорил преку хрватските медиуми дека ниту Словенците ниту Србите немаат право на филмот бидејќи тој бил хрватска продукција. Во времето кога филмот бил објавен, сите три земји биле дел од Југославија.

Во едно интервју од 2014 година, Булајиќ го припишал успехот на „Неретва“ на нејзиниот неконвенционален заплет кој вклучува само 15 минути пукање и битки, додека остатокот е посветен на приказната за тоа како ранетите биле спасени и згрижени.

Премиерата на филмот на Булајиќ „Атентатот на Сараево“ била лично организирана од првата дама на Италија, Виторија Леоне. Во филмот глумеле холивудските глумци Кристофер Пламер, Максимилијан Шел и Флоринда Болкан

Во 2017 година, Булајиќ започнал со снимање на она што се верува дека е неговиот последен долгометражен филм. Во филмот „Бегство кон морето“ глуми актерот од „Игра на тронови“, Том Влашиха, како германски војник изгубен зад непријателските линии во Втората светска војна.

Во ноември 2020 година, филмот на Булајиќ „Скопје '63“ бил вклучен на листата на 10-те најдобри хрватски документарни филмови на сите времиња, според група од 38 филмски критичари.

Филмографија (долгометражни филмови) Воз без возен ред (1959) Војна (1960) Зовриениот град (1961) Козара (1962) Скопје '63 (1964) Поглед во зеницата на сонцето (1966) Битката на Неретва (1969) Атентатот во Сараево (1975) Човекот кој треба да биде убиен (1979) Висок напон (1981) Големиот транспорт (1983) Ветената земја (1986) Донатор (1989) Libertas (2006) Бег од морето (снимен 2017; неприкажан)

Наводи

Категорија:Хрватски сценаристи Категорија:Хрватски филмски режисери Категорија:Никшиќани Категорија:Југословенски режисери Категорија:Југословенски сценаристи