Џузепе Арчимболдо, или Арчимболди (роден на 5 април 1527 – починал на ) — италијански маниристички сликар, најпознат по создавањето имагинативни портрети во облик на човечки глави, иако составени целосно од предмети како овошје, зеленчук, цвеќиња, риби и книги.

Овие дела формираат категорија различна од неговите други уметнички дела. Тој бил конвенционален дворски сликар на портрети за три свети римски цареви во Виена и Прага, како и верски теми и серија обоени цртежи на егзотични животни во царската менажерија, меѓу другото. Тој се специјализирал во гротескни симболични композиции од овошје, животни, пејзажи или разни неживи предмети распоредени во човечки форми.  

Чудните портрети во мртва природа очигледно делумно биле признаени како необични за забава на дворот; сепак, критичарите шпекулирале колку сериозно биле поврзани со ренесансниот неоплатонизам или други интелектуални струи од тоа време.

Животопис

Таткото на Џузепе, Бјаџо Арчимболдо, бил уметник од Милано, Италија. Како и неговиот татко, Џузепе ја започнал својата кариера како дизајнер на витражи и фрески во местните катедрали кога имал 21 година.

Во 1562 година, тој станал дворски портретист на хабсбуршкиот двор во Виена, односно на Фердинанд I а подоцна и на Максимилијан II и неговиот син Рудолф II на дворот во Прага. Тој бил и дворски декоратер и костимограф. Август, изборниот кнез на Саксонија, кој ја посетил Виена во 1570 и 1573 година, го видел делото на Арчимболдо и нарачал копија од неговите „Четири годишни времиња“, во која се вметнати и неговите монархиски симболи.

Конвенционалните дела на Арчимболдо, на традиционални верски теми биле занемарени, но неговите портрети на човечки глави составени од зеленчук, растенија, овошје, морски суштества и корења од дрвја, биле многу восхитувани од неговите современици и остануваат извор на фасцинација денес.

Од далечина, неговите портрети изгледаат како нормални човечки портрети. Сепак, поединечните предмети на секој портрет всушност се преклопуваат заедно за да создадат различни човечки анатомски форми. Тие биле внимателно конструирани преку неговата имагинација. Собраните предмети во секој портрет не биле случајни: секој бил поврзан преку карактеризација. На портретот кој денес е претставен со неколку копии наречен „Библиотекарот“, Арчимболдо користел предмети што ја означувале културата на книгата во тоа време, како што е завесата што создавала индивидуални простории за учење во библиотеката. Опашките од животни, кои станале брада на портретот, биле употребени како крпи. Со користење на секојдневни предмети, портретите биле декорација и мртва природа во исто време. Неговите дела покажале не само природата и луѓето, туку и колку тесно се поврзани.

Откако еден портрет бил објавен во јавноста, некои научници, кои во тоа време имале близок однос со книжевната култура, тврделе дека портретот ја исмејува нивната наука. Всушност, Арчимболдо го критикувал лошото однесување на богатите луѓе и им покажал на другите што се случувало во тоа време преку својата уметност. Во своето дело„Библиотекарот“, иако сликата можеби изгледала смешно, таа исто така содржела критика за богатите луѓе кои собирале книги само за да ги поседуваат, а не за да ги читаат.

Уметничките критичари дебатираат дали неговите слики биле чудни или пак биле производ на неговиот пореметен ум. Сепак, мнозинството научници се држат до ставот дека со оглед на ренесансната фасцинација со загатки и бизарно (како на пример, гротескните глави на Леонардо да Винчи), Арчимболдо, далеку од тоа да биде ментално неурамнотежен, се снаоѓал по вкусот на своето време. 

Арчимболдо починал во Милано, Италија, каде што се пензионирал по напуштањето на службата во Прага. Токму во оваа последна фаза од неговата кариера тој го создал композитниот портрет на Рудолф II (погледнете погоре), како и својот автопортрет како „Четирите годишни времиња“. Неговите италијански современици го почестиле со поезија и ракописи, славејќи ја неговата голема кариера.

Кога шведската војска ја нападнала Прага во 1648 година, за време на Триесетгодишната војна, голем дел од сликите на Арчимболдо биле земени од колекцијата на Рудолф II.

Неговите дела можат да се најдат во Уметничкоисторискиот музеј во Виена и во Хабсбуршкиот замок Амбрас во Инсбрук; во Лувр во Париз; како и во бројни музеи во Шведска. Во Италија, неговите дела се наоѓаат во Кремона, Бреша и галеријата Уфици во Фиренца. Музејот на уметност во Денвер во Денвер, Колорадо; Фондацијата Менил во Хјустон, Тексас; и Музејот Канди во Гернзи, исто така, чуваат дела од Арчимболдо.  Кралската академија за ликовни уметности „Сан Фернандо“во Мадрид поседува слика од „Пролетта“ од Арчимболдо.

Тој е познат како манирист од 16 век. Како преоден период од 1520 до 1590 година, маниризмот усвоил некои уметнички елементи од високата ренесанса и влијаел врз други елементи во барокниот период. Маниристот имал тенденција да покаже блиски врски меѓу човекот и природата. Арчимболдо, исто така, направил обид да ја покаже својата благодарност кон природата преку своите портрети. Во „Пролет“, човечкиот портрет бил составен единствено од разни пролетни цвеќиња и растенија. Од шапката до вратот, секој дел од портретот, дури и усните и носот, бил составен од цвеќиња, додека телото било составено од растенија. Од друга страна, во „Зимата“, човекот бил составен претежно од корења на дрвја. Некои лисја од зимзелени дрвја и гранките од други дрвја станале коса, додека сламена простирка станала костим за човечки портрет. 

Наследство Во 1976 година, шпанскиот скулптор Мигел Берокал ја создал оригиналната бронзена скулптура испреплетена во 20 елементи насловена како Опус 144 АРЧИМБОЛДО како почит кон италијанскиот сликар. По ова дело следела скулптурата во ограничено издание во 1000 примероци насловена како Opus 167 OMAGGIO AD ARCIMBOLDO (ВО ЧЕСТ НА АРЧИМБОЛДО) од 1976–1979 година, која се состоела од 30 меѓусебно поврзани елементи.

Делата на Арчимболдо, особено неговите повеќекратни слики и визуелни каламбури, биле повторно откриени на почетокот на 20 век од надреалистички уметници како што е Салвадор Дали. Изложбата насловена како „Ефектот на Арчимболдо: Преобразба на лицето од 16 до 20 век“ во Палацо Граси во Венеција (1987) вклучува бројни слики со „двојно значење“. Влијанието на Арчимболдо може да се види и во делата на Шигео Фукуда, Истван Орош, Октавио Окампо, Вик Муниз и Сандро дел Прете, како и во филмовите на Јан Шванкмајер.

Делата на Арчимболдо ги употребуваат некои психолози и невронаучници за да утврдат присуство на лезии во хемисферите на мозокот кои препознаваат глобални и локални слики и предмети.

Уметничко наследство, проценки

Наследство

Џузепе Арчимболдо не оставил писмени потврди за себе или за своите уметнички дела. По смртта на Арчимболдо и неговиот патрон - светиот римски цар Рудолф II, наследството на уметникот многу бргу било заборавено, а голем дел од неговите дела биле изгубени. Тие не биле споменати во книжевноста од 17 и 18 век. Дури во 1885 година, уметничкиот критичар К. Касати ја објавил монографијата „Џузепе Арчимболди, милански уметник“ во која главно внимание било посветено на улогата на Арчимболди како портретист.

Со појавата на надреализмот, неговите теоретичари обрнале поголемо внимание на формалното дело на Арчимболдо, а во првата половина на 20 век голем број на статии биле посветени на неговото наследство. Густав Рене Хоке повлекол паралели помеѓу Арчимболдо, Салвадор Дали и делата на Макс Ернст. Томска монографија на Б. Гејгер и книгата од Ф. Легранд и Ф. Сју биле објавени во 1954 година.

Томас ДаКоста Кауфман го испитувал уметникот во својата дисертација „Варијации на царската тема во времето на Максимилијан II и Рудолф II“, објавена во 1978 година. Неговата книга од 2009 година, „Арчимболдо: Визуелни шеги, природна историја и сликарство со мртва природа“, го сумира ставот на современите уметнички критичари кон Арчимболдо. Во 1980 година, Ролан Барт објавил статија посветена на делата на Арчимболдо.

Врската на Арчимболдо со надреализмот била нагласена на значајни изложби во Њујорк („Фантастична уметност, дадаизам, надреализам“, 1937) и во Венеција („Ефектот на Арчимболдо: Еволуција на личноста во сликарството од XVI век“, Палацо Граси, 1987) каде што биле претставени алегориите на Арчимболдо. Најголемата енциклопедиска изложба на наследството на Арчимболдо, каде што биле претставени околу 150 негови дела, вклучувајќи графики, се одржала во Виена во 2008 година. И покрај фактот дека многу малку дела од Арчимболдо се достапни на уметничкиот пазар, нивната цена на аукција е во опсег од пет до 10 милиони долари. Експертите забележуваат дека тоа е многу скромно за уметник на такво ниво на популарност.

Уметничкото наследство на Арчимболдо е лошо распознатливо, особено кога станува збор за неговите рани дела и слики во традиционален стил. Вкупно се зачувани околу 20 негови слики, но голем дел од нив се изгубени, според споменувањата на неговите современици и документите од тој период. Неговите циклуси „Четири елементи“ и „Години“, кои уметникот ги повторувал со мали измени, се најпознати. Некои од неговите слики се „Библиотекарот“, „Правникот“, „Готвачот“, „Пихарникот“ и други. Werner Kriegeskorte (2000). Arcimboldo. Ediz. Inglese. Taschen. pp. 16—20. Делата на Арчимболдо се чуваат во државните музеи и приватните колекции во Италија (вклучувајќи ја и галеријата Уфици), Франција (Лувр), Австрија, Чешка, Шпанија, Шведска и во САД.

Уметнички толкувања