Ël colp (o ictus) a l'é na condission médica d'emergensa anté che ël fluss ëd sangh a na part dël servel as anteromp, causand la mòrt dle célule serebraj për mancansa d'ossìgen. A peul esse causà da n'ostrussion ëd na ven-a (colp ischémich) o da na rotura ëd na ven-a (colp emoràgich). L'ictus a l'é na dle prinsipaj càuse ëd mòrt e d'anvalidità crònica an tut ël mond.

Stòria

Descrivù già ant l'Egit antich (2500 a.C.), ël colp a l'é stàit identificà com "la maladìa dël temp ch'a passa tròp ràpid" da Ipòcrat ant la Grecia antica. Dël 1658, ël mèdich anglèis Johann Jakob Wepfer a l'ha dimostrà che l'ictus a l'é colegà a problema dël fluss sanghign ant ël servel. Ant j'agn 1990, l'usagi dle tecnològje d'imagine (TAC, Risonansa Magnética) e ij tratament con fibrinolìtich (es. tPA) a l'han revolussionà la gestion.

Cause

Colp ischémich (85% dij cas): Trombo: Coàgol ëd sangh formasse ant na ven-a dël servel. Embolo: Coàgol ch'a riva da d'àutre part dël còrp (es. cheur Colp emoràgich: Ematoma intracerebral: Sangh ch'a seurt da na ven-a rota ant ël servel. Ematoma subaracnòid: Sangh ant ël spassi antorn al servel.

Fator d'arzigh: Ipertension, fumé, diabete, colesterol àut, aritmìe cardìache (es. fibrilassion atriaj), obesità.

Sìntom

Ij sìntom a comparisso d'un colp e a dipendo da la zòna dël servel colpìa: F.A.S.T.: Mnemonica për arconòsse l'ictus: F (Face): Paralisi ëd la facia (bòca storta). A (Arms): Dëscoordinament o debolëssa d'un brass. S (Speech): Difoltà a parlé o a capì. T (Time): Ciamé ël 118 ëd pressa. Àutri sìntom: Pèrdita ëd vision, vertìgin, mal ëd testa grev, confusion.

Diagòstich

TAC o Risonansa Magnetica: Për identifiché s'a l'é ischémich o emoràgich. Esam dël sangh: Për controlé ij coàgol o j'anfession. Ecocardiograma: Për trové coàgol ant ël cheur. Angiografìa: Për visualisé le ven-e dël servel.

Temp a l'é servel: Ël tratament a dev parte an men ëd 4-5 ore për riduve ij dann.

Tratament

Colp ischémich: Fibrinolìtich (tPA): Meisin-e ch'a dësblòco ij coàgol (dàit për eva ant ël prim 4,5 ore). Trombectomìa mecànica: Strument për gavé ël coàgol diretament. Colp emoràgich: Contròl ëd la pression e dël sangh ch'a seurt. Chirurgìa për gavé l'ematòma o riparé ij vas rovinà. Riabilitassion: Fisioterapìa, logopedìa, terapia ocupassional për arcuperé le fonsion perdùe.

Prevension

Contròl ëd la pression arteriosa e dël colesterol. Dieta san-a: Pòch sal, fruta, verdure, pòchi grass saturà. Atività fìsica regolar. Evité ëd fumé e limité l'alcòlich. Anticoagolant (es. warfarin) për chi a l'ha fibrilassion atriaj. Vacin contra l'influensa (riduv l'arzigh ëd complicanse cardìache).

Complicanse

Paralisi permanenta (es. emiplegìa). Afasìa (difoltà a parlé o capì). Demensa vascolar. Depression o cambiamènt d'umor.

Riferiment (EN) Warlow, C.P. (2003). "Stroke: A Practical Guide to Management". *Blackwell Publishing*.

Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI