La tubercolosi (TB) a l'é n'anfession causà dal bateri Mycobacterium tuberculosis. A colpiss prinsipalment ij polmon (TB polmonar), ma a peul ëspantesse a d'òrgan com ël servel, o j'òss (TB extrapolmonar). A l'é un-a dle maladìe pì mortaj ant ël mond, dzortut ant ij pais an via dë svìlup.
Stòria
La tubercolosi a l'é stàita identificà già ant l'antichità, con ël nòm ëd consumassion për via dla pèrdita ëd péis dij malavi. Dël 1882, ël siensià alman Robert Koch a l'ha dëscoatà ël bateri responsàbil. Prima dj'antibiòtich, la TB a l'era tratà con sanatòri ant la montagna e terapìe d'aria fresca. Ant j'agn 1980, l'aparission dle s-cëppe resistent a le meisin-e (MDR-TB) a l'ha complicà ël contròl global.
Transmission
La TB as trasmëtt për via aerea: - Stisse o toss ëd na përson-a con TB polmonar ativa. - Contat prolongà con ël malavi (es. famija, comunità bondose).
Fator d'arzigh: Sistema imunitari débol (HIV, diabete), fumé, malnutrission, condission ëd vita precarie.
Sìntom
TB polmonar: Toss ch'a dura pi ëd 3 sman-e (con o sensa sangh). Frev e sudor noturn. Pèrdita d'aptit e ëd pèis. Dolor al pèt e stanchëssa estrema. TB extrapolmonar: Sìntom variàbij a sconda dl'òrgan colpì (es. dolor ëd ren, gangi infiamà).
Atension: La TB a peul esse latenta (bateri present ma sensa sìntom) o ativa.
Diagnòstich
Test ëd la tubercolin-a (Mantoux): Iniession ëd proteine dël bateri për valuté la reassion. Esam dël catar (sputum): Për trové ël bateri al microscòpi o con coltura. Radiografìa dël pèt: Për trové lesion dij polmon. Test molecolar (PCR): Për identifiché la TB e soa resistensa a le meisin-e.
Tratament
TB latenta: Isoniazid (6-9 méis) për evité che l'anfession a dventa ativa. TB ativa: Combinassion d'antibiòtich për 6 méis: Isoniazid, Rifampicin, Etambutol, Pyrazinamide. TB resistenta (MDR-TB o XDR-TB): Tratament pi longh (18-24 méis) con meisin-e ëd second-a generassion (es. Bedaquilin).
Atension: Dovré sempe le mèisin-e conforma a la prescrission për evité le resistense.
Prevension
Vacin BCG: Dovrà ant ij pais a arzigh për protege contra le forme grave (es. TB ant ij cit). Contròl dj'anfession: Isolament ëd le përson-e con TB ativa, mascarine, ventilassion dij locaj. Test ëd screening për le përson-e a arzigh (es. contat con malavi, sieropositiv). Tratament ëd la TB latenta ant ij cas identificà.
Complicanse
Dëstrussion dij polmon con dësrangg respiratòri. Meningite tubercolàrica (ant ël servel). Mòrt, specialment ant le përson-e nen tratà o imunodeprimùe.
Sfide globaj
La tubercolosi a l'é ancora na càusa ëd mòrt ant ël mond, con 1,5 milion ëd mòrt ògni ann (dàit OMS 2022). Le forme resistente a le meisin-e a son ëd pì, con tratament costos e complicà.
Riferiment (EN) Daniel, T.M. (2006). "The history of tuberculosis". *Respiratory Medicine*.
Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI