miniatura|Pierre-Simon Laplace, ch'a l'ha formulà l'argoment dël demòni laplassian
Ël determinism a l'é na posission filosòfica ch'a fortiss che tùit j'event, comprèise le decision uman-e e j'assion, a son determinà da càuse precedent. Second costa vision, ël futur a l'é completament determinà dal present conforma a le lege dla natura, e gnente a peul sucede d'autrament.
Definission Ël determinism a peul esse definì com: La teorìa che tùit j'event a son causà da event precedent La credensa che ël futur a l'é completament determinà dal present La posission che a-i é mach un possìbil cors dj'event La negassion dël cas ver e dla libertà uman-a
Stòria
Antichità Demòcrit e j'atomista: tut a l'é determinà dal moviment dj'àtom Stoicism: determinism còsmich e destin Aristòtil: a diferensia antra necessità e possibilità
Età moderna Baruch Spinoza: determinism assolù e panteism Pierre-Simon Laplace: demòni laplassian e determinism sientìfich Isaac Newton: mecanicism e determinism fìsich
Età contemporania Albert Einstein: "Dé a gioga pa ai dà" Sigmund Freud: determinism psìchich B.F. Skinner: determinism comportamentalista
Tipo ëd determinism
Determinism causaj Tùit j'event a son causà da event precedent conforma a lege naturaj: Determinism fìsich Determinism chìmich Determinism biològich
Determinism sientìfich La siensa a peul an prinsìpi predì e spieghé tùit j'event: Mecanicism newtonian Determinism laplassian Redussionism sientìfich
Determinism psìchich Le decision uman-e a son determinà da process mentaj: Determinism freudian Determinism cognitiv Determinism neuro-sientìfich
Determinism stòrich J'event stòrich a son determinà da fator sociaj e econòmich: Materialism stòrich (Marx) Determinism econòmich Determinism cultural
Argoment a favor
Argoment sientìfich Sucess dle predission sientìfiche Regolarità osservà ant la natura Eficassia dla siensa aplicà
Argoment lògich Prinsìpi ëd rason sufissenta (Leibniz) Necessità lògica dle relassion ëd càusa-efet Coerenza dël real
Argoment metafìsich Unità e coerenza dël real Impossibilità dël cas assolù Compatibilità con la vision d'un univers ordinà
Crìtiche e problema
Lìber arbitri Ël problema prinsipal dël determinism: Compatibilism: determinism e libertà a son compatìbij Incompatibilism: determinism e libertà a son incompatìbij Libertarianism: arfuda ël determinism për salvé la libertà
Mecànica quàntica La siensa moderna a buta an discussion ël determinism: Prinsìpi d'indeterminassion ëd Heisenberg Natura probabilìstica dij fenòmen quàntich Débat Einstein-Bohr
Cas e spontaneità Esistensa ëd fenòmen aleatòri Emergensa ëd proprietà neuve Creatività e novità
Determinism e religion
Predestinassion Determinism teològich Débat an sla predestinassion Problema dël mal an un mond determinà
Providensa Vision ëd Dé ch'a guerna l'univers Compatibilità antra determinism e libertà divin-a Determinism e miràcoj
Implicassion
Responsabilità moraj Coma a peulo j'esse uman esse responsàbij an un mond determinà? Compatibilism: responsabilità basà an sla coerensa interna Determinism dur: negassion dla responsabilità moral Alternative: responsabilità com funsion social
Siense uman-e Determinism an psicologìa Determinism an sociologìa Determinism an economìa
Drit e giustissia Sistema giudissiari ant un mond determinà Punission e determinism Reabilitassion an leu dël castigh
Autor amportant Demòcrit (ca. 460-370 a.C.) Baruch Spinoza (1632-1677) Pierre-Simon Laplace (1749-1827) Arthur Schopenhauer (1788-1860) Sigmund Freud (1856-1939) Albert Einstein (1879-1955)
Euvre fondamentaj = Ética ëd Spinoza Sagi an sla filosofìa dla probabilità ëd Laplace L'interpretassion dij seugn ëd Freud Débat Einstein-Bohr an sla mecànica quàntica
Vëdde ëdcò Lìber arbitri Compatibilism Cas Mecanicism Predestinassion Materialism
Bibliografìa Laplace, P.S., Sagi filosòfich an sla probabilità, 1814 Spinoza, B., Ética, 1677 Kane, R., The Significance of Free Will, 1996
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Ética Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI