thumb|La rason assimilà a dj'ingranagi La Rason a l'é la capacità uman-a ëd formolé 'd giudissi lògich, d'arzòlve 'd problema, e 'd capì la realtà për mojen dël pensé astrat e sistemàtich. An filosofìa, la rason a l'é la facoltà ch'a përmet ëd dësvlupé d'anferense, d'analisé 'd concet, e dë stabilì 'd relassion ëd càusa e efet.
Tichëtte prinsipaj La rason a l'é considerà la caraterìstica ch'a diferensa pì che d'autut l'òm da j'àutri animal. A anvolv la capacità ëd: Astrae e formolé 'd concet generaj Deduve e argionze 'd conclusion da 'd premise Valuté la coerenza lògica dle propòste Serne ij mojen pì adat për rivé a na fin Arflete an sla natura dël pensé midem (autoriflession)
Sòrt ëd rason An filosofìa as peulo distingue vàire sòrt ëd rason: Rason teòrica: A l'é cola aplicà a la conossensa pura e a la comprension dla realtà. A serca ëd capì "l'é". Rason pràtica: A l'é cola aplicà a l'assion e a la moral. A serca ëd determiné "l'é da fé". Rason strumental: A l'é cola ch'a sern ij mojen pì eficass për rivé a na fin dàita. Rason discorsiva: A l'é cola ch'a proced për pass e anferense.
La rason ant la stòria dla filosofìa Ël concet ëd rason a l'é evolvusse ant la stòria dla filosofìa ossidental: filosofìa greca: Aristòtil a definìa l'òm com l'"animal rassional" (ζῷον λόγον ἔχον). Për Platon, la rason a l'era la part pì àuta dl'ànima. Età medieval: La rason a l'era considerà complementar a la fej. Tomà d'Aquin a disìa che la rason a peul dimostré ch'a-i é 'n Dé, ma la fej a completa costa conossensa. Iluminism: La rason a dventa la facoltà suprema. Immanuel Kant a l'ha diferensià la "Rason pura" (teòrica) da la "Rason pràtica" (moral). Rassionalism: René Descartes a butava la rason com la sola fons sicura ëd conossensa ("I penso, donca i son"). Empirism: David Hume a limitava j'àmbit dla rason, sostenend che tute le conossense a ven-o da l'esperiensa. Età contemporania: La Scòla 'd Frankfurt a l'ha criticà la "Rason strumental", ch'a reduvù l'òm a n'utiss.
Rason e àutre facoltà La rason a l'é sovens contraponùa a d'àutre capacità uman-e: Rason e passion: La tradission filosòfica a l'ha sempe vëddù un conflit fra la rason e j'emossion. Rason e sentiment: Cheidun a pensa che 'd vrità amportante as peulo capì mach për mojen dël sentiment. Rason e imaginassion: L'imaginassion a peul dé 'd materia neuva a la rason përch'a la analisa. Rason e intuission: L'intuission a dà 'd conossense direte e imedià, sensa 'l process discorsiv dla rason.
Lìmit dla rason Minca corent filosòfica a l'ha arconossù dij lìmit a la rason: Ij problema metafìsich a peulo surtì fòra da le possibilità dël rasonament uman (Kant). La rason a peul nen fondesse da sola (ël problema dël regress o dij prinsipi prim). A-i son ëd vrità ch'as peulo mach esse acetà për fej o intuission.
Amportansa ant la coltura moderna La rason a l'é al fondament: Dël métod sientìfich Dël dirit e dla giustissia Dla democrassia e dël dëbat pùblich Dla tecnologìa e dël progress técnich
Vos corelà Rassionalism Empirism Iluminism Lògica Immanuel Kant René Descartes Aristòtil
Arferiment
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Stòria dla filosofìa Categorìa:Epistemologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI