thumb|Tram stòtich a Milan Un tram a l'é un veicol feroviari urban o suburban ch'a viagia an sla tèra për la pì part, alimentà da linie elétriche aéree (pì 'd ràir a podìa esse a vapor, petròli o a fòrsa animal). A l'é un sistema 'd traspòrt pùblich sempi, pì lest che j'autobus e pì përmëssiv che la metropolitan-a, dovrà për coleghé le vàire part ëd na sità o 'd na zòna metropolitan-a.
Stòria Ij prim tram a son comparì ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX, dòp l'invension dle ferovìe, ma a j'ero tirà da cavaj (horse trams). A l'era un sistema lent, ma pì bon che le caròsse. A la fin dël sécol, a son comparì ij tram a vapor e a aria comprimùa, ma a l'é con l'eletrificassion ch'a l'ha avù la vera arvolussion.
Ël prim tram elétrich a l'ha aparì an Anghiltèra dël 1885 e an Stat Unì dël 1888 (Richmond, Virginia). A l'ha spantiasse motobin an pressa an tute le sità dël mond. Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX, vàire sità a l'avìo 'd rèj ëd tram motobin difuse.
Apress la Sconda Guèra Mondial, an vàire pais (dzortut an Amèrica dël Nòrd), ij tram a son ëstàit sostituì da j'autobus e da le màchine, përchè considerà vej e nen flessìbij. Contut, a parte da j'agn '70 e '80, a l'é comparìe un renassiment dël tram, grassie a soa efissiensa energética e a sò podèj 'd rigeneré 'l paisagi urban.
Caraterìstiche técniche Alimentassion: pì 'd soens a l'é fornì da na linia aéria (catenaria) con un pantògraf an sla part dë dzora dël tram. Pì 'd ràir, as peul deuvresse un ters binari sot-teren o un sistema sensa fil (a acumulator). Binari: a l'han lë scartament normal (1.435 mm) an vàire pais, ma a-i son ëdcò djë scartament strèit. Capacità: a peulo porté da 100 a 300 përson-e, an fonsion dla longheur. Velocità: an mes a 20 e 50 km/h ant la sità, ma a peulo rivé a 70 km/h an sle trate separà.
Vantagi e svantagi Vantagi Capacità àuta che j'autobus. Efissiensa energética àuta. Rumor bass e nissun emission local (se elétrich). Confort e regolarità ëd marcia. Visual e valorisassion dla sità. Promossion ëd l'usagi dël traspòrt pùblich.
Svantagi Cost d'investiment motobin àut për le anfrastruture (binari, linie elétriche). Flessibilità limità: a peul nen cambié përcors coma n'autobus. Anvasion an slë spassi urban: a cissa pòst an sle strà. Ralentament dël tràfich se a condivid la stra con j'àutri veicoj.
Sòrt 'd tram Tram clàssich (streetcar): a viagia an mes al tràfich. Tram separà (semi-metro o light rail): a l'ha 'd trate con priorità o sot-teren, për aumenté la velocità. Tram-tren (tram-train): a peul rintré an sla rèj feroviaria normal për coleghé la sità a le borgià. Tram stòrich o turìstich: dovrà mach për ij turista, con dij veicoj antich restaurà. Tram modern a pian bass integrà: për l'acessibilità a le përson-e a mobilità ridovùa.
Presensa ant ël mond An Euròpa, vàire sità a l'han mantnù o arpijà 'l tram: Alemagna: rèj motobin difuse (Berlin, Munich, Colonia). Fransa: neuve linie modern-e (Lione, Strasborgh, Bordeaux). Italia: Torino, Milan, Firense, Roma. Àustria: Vienna (un-a dle rèj pì grande). Euròpa dl'Est: rèj motobin difuse (Prague, Budapest).
An América dël Nòrd, a-i é 'd neuve instalassion (Portland, Toronto) ma la rèj a l'é limità. An Australia (Melbourne) a-i é la rèj pì granda dël mond.
Tram e sostenibilità Ël tram a l'é considerà un element ciav për na mobilità sostenìbil ant le sità. A peul esse alimentà da na mës-cia d'eletricità renovàbil e a contribuiss a ridùe ël nùmer d'automòbij an sël sènter.
Esempi 'd linie 'd tram famose Linea 1 dë Strasborgh: considerà un model për soa integrassion urban-a. Tram ëd Melbourne: la rèj pì longa dël mond. Tram ëd San Francisch: ij famos "cable car" ch'a son ëstàit diciarà patrimòni nassionaj. Tram ëd Lisbona: con ij veicoj stòrich dël sécol ch'a fa XIX.
Vëdde 'dcò Metropolitana Traspòrt pùblich Light rail Tranvìa
Arferiment
Ligam estern Light Rail Now – Arsegn an sle linie ëd tram moderne. UITP – Light Rail and Tram Systems
Categorìa:Traspòrt Categorìa:Tecnologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI