Rubis (Q158) – francuski podwodny stawiacz min z okresu międzywojennego i II wojny światowej, jedna z sześciu jednostek typu Saphir. Okręt został zwodowany 30 września 1931 roku w stoczni w Tulonie, a w skład Marine nationale wszedł 4 kwietnia 1933 roku. Podczas wojny jednostka pełniła służbę na Morzu Śródziemnym, Północnym i Atlantyku, po zawarciu zawieszenia broni między Francją a Niemcami pływając w składzie marynarki Wolnych Francuzów. Okręt odbył 28 misji bojowych, w wyniku których za pomocą min i torped zatopił 12 statków i 12 okrętów, a dwa statki i dwa okręty zostały uszkodzone. W październiku 1949 roku „Rubis” zakończył służbę, a 31 stycznia 1958 roku został zatopiony nieopodal Tulonu jako okręt-cel. Za wojenne dokonania okręt został odznaczony Orderem Wyzwolenia oraz Krzyżem Wojennym.
Projekt i budowa
„Rubis” zamówiony został w ramach programu rozbudowy floty francuskiej z 1927 roku. Projekt otrzymał sygnaturę Q6. Okręty otrzymały prosty i bezpieczny system przechowywania min, zwany Normand-, w którym miny były przechowywane w szybach umieszczonych w zewnętrznych zbiornikach balastowych, z bezpośrednim mechanizmem zwalniającym. System ten został przetestowany podczas przebudowy pierwszego francuskiego podwodnego stawiacza min, którym był „Maurice Callot”. Powiększoną wersją okrętów typu Saphir były zbudowane na zamówienie Polski stawiacze min typu Wilk.
„Rubis” zbudowany został w . Stępkę okrętu położono 3 kwietnia 1929 roku, a zwodowany został 30 września 1931 roku. Nazwa okrętu pochodziła od jednego z kamieni szlachetnych – rubinu.
Dane taktyczno–techniczne thumb|left|Rzuty „Rubisa” „Rubis” był średniej wielkości podwodnym stawiaczem min o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła 65,9 metra (64,9 metra między pionami), szerokość 7,2 metra i zanurzenie 4,3 metra. Wyporność normalna w położeniu nawodnym wynosiła 761 ton, a w zanurzeniu 925 ton. Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa czterosuwowe silniki wysokoprężne Normand-Vickers o łącznej mocy 1300 KM. Napęd podwodny zapewniały dwa silniki elektryczne o łącznej mocy 1000 KM. Dwuśrubowy układ napędowy pozwalał osiągnąć prędkość 12 węzłów na powierzchni i 9 węzłów w zanurzeniu. Zasięg wynosił 7000 Mm przy prędkości 7,5 węzła w położeniu nawodnym (lub 4000 Mm przy prędkości 12 węzłów) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów w zanurzeniu. Zbiorniki paliwa mieściły 95 ton oleju napędowego. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 80 metrów.
Głównym uzbrojeniem okrętu były 32 miny kotwiczne Sautier-Harlé O-6 o masie 1090 kg każda (w tym 220 kg materiału wybuchowego), które były przechowywane w 16 pionowych szybach umieszczonych w zewnętrznych zbiornikach balastowych, po dwie w szybie (system Normand-Fenaux). Okręt wyposażony był też w pięć wyrzutni torped: dwie stałe kalibru 550 mm na dziobie i jeden potrójny zewnętrzny dwukalibrowy obracalny aparat torpedowy, mieszczący jedną torpedę kalibru 550 mm i dwie kalibru 400 mm, usytuowany na rufie. Łącznie okręt przenosił siedem torped, w tym pięć kalibru 550 mm i dwie kalibru 400 mm. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 75 mm M1928 L/35 oraz zdwojone stanowisko wielkokalibrowych karabinów maszynowych Hotchkiss kalibru 13,2 mm L/76 na pokładzie rufowym.
Załoga okrętu składała się z 3 oficerów oraz 39 podoficerów i marynarzy.
Służba Lata 1933–1939 „Rubis” wszedł do służby w Marine nationale 4 kwietnia 1933 roku. Jednostka otrzymała numer ewidencyjny Q158. W momencie wybuchu II wojny światowej okręt pełnił służbę na Morzu Śródziemnym, wchodząc w skład 20. dywizjonu 6. eskadry 4. Flotylli okrętów podwodnych w Bizercie (wraz z siostrzanymi okrętami „Nautilus”, „Saphir” i „Turquoise”). Dowódcą okrętu był w tym okresie kpt. mar. . Jednostka znajdowała się w remoncie, który zakończył się w styczniu 1940 roku.
1940 rok 7 lutego 1940 roku „Rubis”, „Nautilus” i „Saphir” w eskorcie awiza wyszły z Oranu i po przebyciu Cieśniny Gibraltarskiej dołączyły do konwojów 9-R i 63-KS, docierając następnie do Brestu. Tam załogi okrętów podwodnych rozpoczęły przygotowania do udziału w operacji wsparcia Finlandii, zaatakowanej przez ZSRR, jednak zostały one przerwane w marcu po zawarciu .
27 kwietnia, na prośbę brytyjskiej Admiralicji, „Rubis” wypłynął z Brestu i udał się do Harwich, by wziąć udział w kampanii norweskiej. Z powodu mgły okręt, eskortowany przez slup musiał zatrzymać się w pobliżu Dungeness i , docierając do portu docelowego 1 maja. Jednostka została podporządkowana bezpośrednio dowództwu brytyjskiemu, wchodząc w skład 9. Flotylli okrętów podwodnych. Zadaniem „Rubisa” miało być stawianie zagród minowych u wybrzeży norweskich, do czego z racji swej wielkości nie nadawały się brytyjskie podwodne stawiacze min typu . Aby zabezpieczyć logistycznie działalność operacyjną okrętu, w maju do Dundee przybył pomocniczy stawiacz min „Pollux”, przywożąc zapas min. Na pokładzie zaokrętowano też trzech brytyjskich marynarzy – oficera łącznikowego, radiooperatora i sygnalistę.
3 maja „Rubis” wyszedł z Harwich z zadaniem postawienia zagrody minowej nieopodal Kristiansandu, jednak w wyniku zmiany rozkazów okręt postawił 10 maja wszystkie miny na południe od Egersund, na pozycji . Po wykonaniu zadania o kryptonimie FD14 okręt 14 maja zawinął do Dundee. 26 maja na jednej z postawionych przez okręt min zatonął norweski kuter „Vansø” (54 BRT). Kolejnymi ofiarami postawionej pod Egersund zagrody były trzy norweskie statki: parowiec „Almora” o pojemności 2433 BRT, który doznał uszkodzeń 7 lipca; kabotażowiec „Kem” (1705 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Gdańska do Haugesundu, który zatonął 24 lipca oraz „Argo” (413 BRT), transportujący śledzie z Hamburga, który ze stratą jednego członka załogi zatonął 28 lipca. 30 lipca pozostałe miny zostały wytrałowane przez okręty Kriegsmarine.
23 maja jednostka wyszła z portu na kolejną misję, stawiając cztery dni później o godzinie 4:35 na północny zachód od Haugesundu (na pozycji ) zagrodę minową FD15; okręt powrócił bezpiecznie do Dundee 30 maja. 28 maja na postawionej przez „Rubis” minie zatonął płynący z Bergen do Oslo norweski parowiec „Blaamannen” (174 BRT), a na jego pokładzie zginęło sześciu marynarzy. Trzy dni później jego los podzielił norweski frachtowiec „Jadarland” o pojemności 938 BRT, który płynął na trasie ze Stavangeru do Bergen. W katastrofie zginęło siedmiu załogantów i 12 pasażerów. 2 czerwca niemieckie trałowce zlikwidowały pod Haugesund siedem min postawionych przez francuski okręt. Być może ofiarą pozostawionych lub zerwanych z kotwic padły w późniejszym okresie jeszcze dwie jednostki: pomocniczy niemiecki patrolowiec NB-15 (ex-norweski kuter „Øyulf” o pojemności 173 BRT), który zatonął 16 sierpnia oraz niemiecki okręt zaopatrzeniowy „Uckermark” (7021 BRT), który doznał uszkodzeń 14 września.
5 czerwca 1940 roku „Rubis” wyszedł z Dundee z zadaniem o kryptonimie FD17 – postawienia min na północny zachód od Bergen, w (na pozycji ). Zagroda została postawiona 9 czerwca o godzinie 22:10, w czym nie przeszkodził przepływający przez rejon działania okrętu podwodnego niemiecki niszczyciel Z6 „Theodor Riedel”; po pomyślnym wykonaniu zadania „Rubis” zawinął do portu 12 czerwca. Na postawionej przez jednostkę minie zatonął 10 czerwca norweski statek handlowy „Sverre Sigurdssøn” (1081 BRT), płynący z Trondheim do Oslo; 12 i 14 czerwca niemieckie trałowce usunęły 25 min postawionych przez francuski okręt.
22 czerwca stawiacz min wyruszył na czwartą misję bojową (FD20), 26 czerwca między 3:00 a 6:30 stawiając miny w Trondheimsfjorden na pozycji . Okręt powrócił do bazy w nocy z 29 na 30 czerwca i wówczas załoga dowiedziała się o podpisaniu zawieszenia broni między Francją a Niemcami. 3 lipca Brytyjczycy przeprowadzili operację Catapult: w przypadku „Rubisa” obyło się bez rozlewu krwi, gdyż załoga wraz z dowódcą opuściła okręt po otrzymaniu listu od brytyjskiego głównodowodzącego floty podwodnej adm. Maxa Hortona, przekazanego przez dowódcę 9. Flotylli kmdra Jamesa G. Ropera. Mimo ataku przeprowadzonego przez niedawnych sojuszników na francuskie okręty w Mers el-Kebir, przeprowadzone przez kpt. mar. Cabaniera tajne głosowanie wśród marynarzy „Rubisa” zakończyło się podjęciem decyzji o kontynuacji walki u boku Brytyjczyków pod egidą Wolnej Francji (poparło ją 39 z liczącej 44 osoby załogi okrętu).
5 września jednostka wypłynęła na pierwszy patrol pod banderą Wolnych Francuzów, kierując się w rejon ławicy Dogger Bank. Z powodu braku min okręt nie odniósł sukcesu, powracając do bazy w Dundee po 15 dniach pobytu w morzu. Drugi bezowocny patrol „Rubis” odbył między 5 a 18 października, operując w pobliżu Stavangeru. Trzecia misja bojowa, rozpoczęta 31 października, polegała początkowo na dostarczeniu w okolice Bergen agenta norweskiego wywiadu, który opuścił pokład okrętu 3 listopada; następnie „Rubis” patrolował do 12 listopada wody między Bergen a Haugesund, wracając do Dundee 14 listopada. Czwarty patrol, równie bezowocny jak trzy poprzednie, został przeprowadzony w dniach 1–18 grudnia 1940 roku, a okręt operował na północ od Bergen.
1941 rok Po powrocie z rejsu okręt trafił do stoczni na czteromiesięczny remont, zakończony 22 marca 1941 roku. W jego trakcie przystosowano okręt do przenoszenia min produkowanych przez koncern Vickers–Armstrong (w porównaniu do oryginalnych Sautier-Harlé miały mniejsze rozmiary i masę ładunku wybuchowego oraz brak możliwości regulacji długości minliny z wnętrza okrętu; posiadały natomiast mechanizm zegarowy umożliwiający oddzielenie miny od wózka nawet 45 dni po jej postawieniu). 10 maja dowództwo okrętu objął dotychczasowy I oficer, (Georges Cabanier został zastępcą szefa sztabu sił morskich Wolnych Francuzów na Pacyfiku), a jednostka otrzymała brytyjski numer taktyczny P15.
Na pierwszą misję po remoncie „Rubis” wyszedł 1 czerwca, udając się pod Brest drogą przez Morze Irlandzkie (wraz z , eskortowane przez uzbrojony jacht HMS „Breda” (4.84)). 8 czerwca około 23:00, po wynurzeniu ster okrętu zablokował się wychylony o kąt 25° na sterburtę. Uszkodzenie zostało usunięte dopiero po dwóch dniach (wcześniejsze uniemożliwiała sztormowa pogoda), a 19 czerwca jednostka dotarła do bazy. Po powrocie przeprowadzono przegląd mechanizmów „Rubisa”, trwający do 12 lipca, po czym okręt skierowano na ćwiczenia, gdzie służył jako cel dla brytyjskich samolotów.