Cykl wywiadowczy (ang. intelligence cycle) – kołowy model opisujący proces analityczno-informacyjny służb wywiadowczych, a także innych podmiotów, którego celem jest wspieranie procesów decyzyjnych w państwie, głównie w obszarze bezpieczeństwa narodowego. Używany jest zarówno przez cywilne, jak i wojskowe służby wywiadowcze. Na proces ten składa się najczęściej od czterech do sześciu etapówL. Wiszniewski, Rola i znaczenie analizy informacji wywiadowczej w zapewnianiu bezpieczeństwa państwa, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2020, nr 22, s. 69 [dostęp 2023-08-23].. Klasyczny model cyklu wywiadowczego pochodzi z państw anglosaskich i składa się z 5 elementów:
planowanie i kierowanie, gromadzenie danych, przetwarzanie danych, analiza, rozpowszechnianie (dystrybucja produktu wywiadowczego)L.K. Johnson, Bricks and Mortar for a Theory of Intelligence, „Comparative Strategy” 2003, nr 1, vol. 22, s. 1–28..
Celem procesu wywiadowczego jest wsparcie informacyjne decydentów politycznych w danym państwie.
Definicja i etapy cyklu wywiadowczego Cykl wywiadowczy jest procesem gromadzenia, przetwarzania, analizy, zestawiania, oceny, integracji i interpretacji zebranych danych, którego efektem końcowym jest określony rodzaj produktu wywiadowczegoL.K. Johnson, National Security Intelligence, [w:] L.K. Johnson (red.), The Oxford Handbook of National Security Intelligence, Wielka Brytania: Oxford University Press, 2010, ISBN 9780199704699, s. 6.Central Intelligence Agency, The Intelligence Cycle, [w:] Factbook on Intelligence, The George Bush Center for Intelligence [dostęp 2023-08-02].. Zbierane przez wywiad informacje zwane są danymi wejściowymi, a sporządzane przez jego pracowników analizy oraz raporty – danymi wyjściowymiK. Elo, Sieci wywiadowcze w świetle analizy sieciowej. Przypadek wywiadu wschodnio-niemieckiego w Skandynawii, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, nr 1 (23), s. 17–37 [dostęp 2023-08-25].. Praca z informacjami (w języku prawnym określana mianem czynności analityczno-informacyjnychUstawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu ().Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego ().Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, ().) jest podstawowym obszarem aktywności służb wywiadowczych na świecie. Dlatego też wszelakie modele, które opisują owe działania są częstym przedmiotami badań w dziedzinie studiów wywiadowczych (ang. intelligence studies)P.H.J. Davies, K. Gustafson, I. Rigden, The intelligence cycle is dead, long live the intelligence cycle: Rethinking intelligence fundamentals for a new intelligence doctrine, w: M. Pythian (red.), Understanding the Intelligence Cycle, Routledge, Abingdon 2013, ISBN 978-1138856325, s. 56–75.J. Kozłowski, Teoria i praktyka działań analityczno-informacyjnych, Wydawnictwo Akademii Sztuki Wojennej, Warszawa 2016, ISBN 9788375235333, s. 1–436.B. Aydin, Z. Ozleblebici, Is Intelligence Cycle Still Viable?, [w:] Ş. Cetin, K. Goztepe, A. Kayaalp (red.), Proceedings of the International Conference on Military and Security Studies, Turkish Army War College, Istambuł 2015, ISBN 978-975-409-711-5, s. 95–100.G.T. Frischkorn, O. Wilhelm, K. Oberauer, Process-oriented intelligence research: A review from the cognitive perspective, „Intelligence” 2022, vol. 94, s. 1–14..
Głównym celem cyklu wywiadowczego jest wsparcie politycznych procesów decyzyjnych w państwie. Poszczególne warianty cyklu wywiadowczego różnią się od siebie w zależności od danej służby wywiadowczej czy państwa, w którym występują. Podstawową dystynkcją w tym obszarze jest podział na wywiad cywilny i wojskowy. Następnie występuje rozdział na poziom strategiczny i taktyczny. Owo rozgraniczenie odnosi się jednak zazwyczaj do wojskowych służb wywiadowczych. W przypadku cywilnych odpowiedników tych instytucji najczęściej mówi się tylko o poziomie strategicznymM. Minkina, Sztuka wywiadu w państwie współczesnym, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2014, ISBN 978-83-7399-962-6, s. 38–39..
Główną funkcją cywilnego wywiadu strategicznego jest wspieranie polityki i budowanie świadomości sytuacyjnej w państwie. Osiągnięcie tego celu ma być zrealizowane poprzez zapewnianie zaplecza informacyjnego dla podejmowania skutecznych decyzji politycznych aparatu rządzącego. Głównym przedmiotem procesu analityczno-informacyjnego służb wywiadowczych w przypadku cywilnego wywiadu strategicznego jest obszar polityki bezpieczeństwa państwa. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku wojskowego wywiadu strategicznego z tą różnicą, że obszar działania dotyczy kwestii obronności, a decydentami są odpowiednie podmioty wojskowe. Wywiad wojskowy na poziomie taktycznym cechuje się natomiast ograniczeniami czasowym i ryzykiem występowania zagrożeń dla zdrowia i życia żołnierzy. Dlatego też wojskowe warianty cyklu wywiadowczego zawierają mniej elementów (najczęściej cztery). Modele skupione są w tym wypadku na szybkości reakcji, a zwieńczeniem procesu ma być konkretna decyzja taktycznaJ. Stróżyk, Wybrane problemy międzynarodowej współpracy wywiadowczej. Czy NATO ma wywiad?, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020, ISBN 9788323543817, s. 25..
Wśród badaczy nie ma zgodności odnośnie do liczby elementów, z których składa się cykl wywiadowczy, a teoretyczne modele cyklu wywiadowczego różnią się od siebie. Za twórcę klasycznej teorii uważa się między innymi Locha K. Johnsona. Jego pięcioelementowy model cyklu dla wywiadu strategicznego składa się z: planowania i kierowania, gromadzenia danych, przetwarzania, analizy oraz rozpowszechnianiaL.K. Johnson, Preface to a Theory of Strategic Intelligence, „International Journal of Intelligence and CounterIntelligence” 2003, nr 4, vol. 16, s. 638–663.. mały|Cykl wywiadowczy wg Roberta Clarka Robert Clark, zaprezentował natomiast klasyczny wariant wzbogacony o etap określania potrzebR.M. Clark, Intelligence Analysis A Target-Centric Approach. Sixth Edition, SAGE Publications, Washington 2019, ISBN 9781544369143, s. 35–39.. Wyróżnia on następujące elementy cyklu wywiadowczego: określanie potrzeb, planowanie i kierowanie, gromadzenie, przetwarzanie, analiza i opracowywanie oraz rozpowszechnianie informacjiK. Liedel, T. Serafin, Otwarte źródła informacji w działalności wywiadowczej, Difin, Warszawa 2011, ISBN 978-83-7930-343-4, s. 25–26.
Często wyróżnia się dwa dodatkowe etapy cyklu wywiadowczego – informację zwrotną (ang. feedback) i ewaluacjęG. Boaru, I.M. Ilieş, Information Assurance-Intelligence, Information Superiority, Relationship within NATO Operations, „Journal of Defense Resources Management” 2011, nr 2, vol. 2, s. 114–119.. Mark M. Lowenthal zamiast ewaluacji używa terminu „konsumpcja produktów wywiadowczych”, zwracając tym samym uwagę na użyteczność całego procesuM.M. Lowenthal, Intelligence from Secrets to Policy. Eight Edition, CQ Press, Washington 2019, ISBN 1544325061, s. 158..
In genere można wyróżnić nawet 8 etapów cyklu wywiadowczego:
1. etap – określanie potrzeb Ta początkowa czynność cyklu wywiadowczego zaczyna się od zdefiniowania zapotrzebowania na informacje decydentów politycznych i służby wywiadowczej. Chodzi tu zarówno o kierunki i obszary tematyczne, potrzebne w danym momencie dane, a także zdiagnozowanie braków i luk w bazach danych. Część potrzeb informacyjnych (między innymi danych i informacji zastanych i niewymagających analizy) może być zaspokojonych zaraz po zidentyfikowaniu problemu poprzez standardowe systemy monitorowania lub odpowiednie systemy wczesnego ostrzegania. Inne aspekty będą wymagały uruchomienia dalszych etapów cyklu wywiadowczegoF. Bartes, Five-Phase model of the intelligence cycle of competetive intelligence, „Acta Universitatis Agriculturae et Silviculturae Mendelianae Brunensis” 2013, s. 285..
2. etap – planowanie i kierowanie W tej fazie kluczowe jest odpowiednie określenie zadań dla służb wywiadowczych przez decydentów politycznych. Polecenia powinny być maksymalnie precyzyjne i czytelne dla ich odbiorców. Natomiast zadaniem szefów służb jest planowanie procesu wywiadowczego. Przede wszystkim na tym etapie muszą oni odpowiedzieć na pytania, jakie i w jaki sposób informacje powinny być zbierane, zarówno w konkretnej sprawie, jak i w obszarze stałego budowania świadomości sytuacyjnej w państwie. Celem takiego działania jest dostarczenie decydentom na koniec procesu jak najbardziej odpowiedniej bazy informacyjnej, służącej do prowadzenia konkretnych politycznych działań. Aby spełnić ów cel, na etapie planowania i kierowania istotna jest dobra komunikacja i zrozumienie na linii służba wywiadowcza-decydenci. Łącznikami między nimi mają być szefowie służb. Etap ten ma więc dwie funkcje. Funkcja pierwsza to określanie zakresu i sposobu zbierania danych. Druga natomiast wynika z konieczności zapewniania odpowiedniej komunikacji pomiędzy decydentami a funkcjonariuszamiL.K. Johnson, Sketches for a theory of strategic intelligence, w: P. Gill, S. Marrin, M. Phythian (red.), Intelligence Theory. Key Questions and Debates, Routledge, London 2008, ISBN 9780429239731, s. 34–35.C.J. Jensen, D.H. McElreath, M. Graves, Introduction to Intelligence Studies, CRC Press, New York 2017, ISBN 978-1-4665-0003-7, s. 151–164..
3. etap – gromadzenie Trzecia faza cyklu skupia się na zbieraniu danych, które są potrzebne do wytworzenia odpowiedniego produktu wywiadowczego. Szefowie służb koordynują procesem gromadzenia danych, wykonywanym przez funkcjonariuszy. Ich głównym zadaniem jest odpowiednie przeformułowanie polecenia decydentów na zakres poszukiwanych informacji, rozdzielenie zadań pomiędzy odpowiednie komórki wywiadowcze oraz zadecydowanie, jakie metody powinny być wykorzystane do zgromadzenia konkretnych danych. Służby dysponują bowiem wieloma źródłami danych i informacji. W odróżnieniu od poprzedniej fazy, na tym etapie muszą zostać podjęte odpowiednie decyzje i działania. Jest to zatem etap wykonywania założeń wynikających z wcześniejszej fazy planowania.
4. etap – przetwarzanie Etap ten zakłada przekształcenie surowych danych w zrozumiałą dla analityków formę, na przykład poprzez tłumaczenie ich z języka specjalistycznego w celu zwiększenia ich użyteczności. Przykładowo, transkrypcje w innych językach lub zdjęcia satelitarne są źródłem wiedzy dla specjalistów, nie natomiast dla każdego. Konieczna jest zatem współpraca z odpowiednimi podmiotami eksperckimi w obrębie służby wywiadowczej, jak i poza nią. Na tym etapie można mówić o selekcji zgromadzonych danych. Dane, które są wykluczane w tym procesie, przechowuje się w bazach danych służby wywiadowczej na przyszłe potrzeby decydentów politycznych, o ile takie się pojawią.
5. etap – analiza Na tym etapie następuje zestawienie danych, interpretacja oraz osadzanie ich w konkretnej perspektywie, a także ocena i wnioskowanie na podstawie korelacji pomiędzy nimi. Zwieńczeniem etapu jest opracowanie określonego produktu wywiadowczego. Może on przybierać kształt zarówno analizy, raportu, krótkiej notki informacyjnej, jak i wielu innych form o charakterze informacyjnym. Na etapie analizy przetworzonym danym i informacjom musi zostać nadany odpowiedni kontekst uwzględniający czynniki takie jak państwo, z którego dana informacja pochodzi, treść zadania sformułowana przez polityków czy podmioty, których informacja ma dotyczyć. Analitycy powinni podchodzić do analizy i tworzenia produktu wywiadowczego z wielu stron, patrzeć na problem z wielu perspektyw i zasięgać różnych opinii. Istotą ich pracy jest zdawanie sobie sprawy z własnej omylności i niedoskonałości, a także swojej niewiedzy w danym aspekcie. Ważną zasadą na etapie analizy jest, aby nie brać niczego za pewnik i na podstawie rzetelnych danych i informacji interpretować rzeczywistość oraz formułować wnioski. Następnie na podstawie zdobytej wiedzy winni przygotować odpowiedni rodzaj produktu wywiadowczego.
6. etap – rozpowszechnianie