Pod słońcem szatana () – powieść Georges’a Bernanosa wydana we Francji w 1926 roku.
Powieść opisuje historię nastoletniej Żermeny, która zachodzi w ciążę ze znacznie starszym od niej mężczyzną. Równocześnie wikary Donissan, mieszkający w okolicy, spotyka na drodze szatana, a jego wiara zostaje wystawiona na próbę.
Książka w zamierzeniu Bernanosa koncentruje się na zjawisku utraty wiary w społeczeństwie francuskim.
Okoliczności powstania utworu W lutym 1925 roku Bernanos w liście do przyjaciela Roberta Vallery-Radota stwierdził, że zakończył prace nad swoją debiutancką powieścią. W maju 1925 roku Vallery-Radot przeczytał ostatnią część utworu. Pozytywnie oceniając dzieło Bernanosa, zaproponował, że pomoże mu znaleźć wydawcę. Autor przesłał książkę do redakcji Grasset, gdzie została odrzucona przez Daniela Halévy’ego, twórcę serii Cahiers verts. Po negatywnej odpowiedzi wysłał ją do wydawnictwa Plon, gdzie została dobrze przyjęta.
Książka została wysłana do drukarni 11 grudnia 1925 roku i opublikowana w 1926 roku przez Plon. Ukazała się w serii wydawniczej Le Roseau d’or pod redakcją Jacques’a Maritaina.
Rozliczenie się z osobistą traumą doznaną podczas I wojny światowej było według autora głównym powodem napisania debiutanckiej powieści. Bernanos zadedykował powieść Robertowi Vallery-Radotowi. Według Williama Busha kolejność powstawania poszczególnych części była następująca: „Święty z Lumbres”, „Historia Muszeczki”, „Pokusa rozpaczy”.
Angielskie tłumaczenie zostało wydane pod tytułem The Star of Satan w 1927 roku. Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 1928 roku i zostało wydane przez Towarzystwo Wydawnicze „Rój” w tłumaczeniu Aleksandra Wata. Pierwsze powojenne wydanie zostało opublikowane w 1948 roku przez Instytut Wydawniczy „Pax” w przekładzie Zofii Milewskiej.
Rękopis powieści odkryli w 1973 roku René Guise i Pierre Gille. Zawierał on fragmenty nieobecne w pierwszym wydaniu z 1926 roku. W 1987 roku biblioteka , należąca do Uniwersytetu Yale, nabyła sześciostronicowy rękopis. Poprzedni właściciel jest nieznany; wiadomo jedynie, że rękopis zakupiono na aukcji Sotheby’s w Londynie 26–27 listopada 1987 roku. Sześć stron obejmuje pierwszych szesnaście akapitów drugiej części powieści „Pokusa rozpaczy”. Fragment ten jest starszy od rękopisu odkrytego w 1973 roku.
Fabuła „Historia Muszeczki” Akcja rozgrywa się w północno-zachodniej Francji. Żermena Malorthy zwana potocznie Muszeczką ma szesnaście lat i jest w ciąży. Ojcem nienarodzonego dziecka jest czterdziestopięcioletni szlachcic, markiz Cadignan. Dziewczyna nie chce ujawnić jego nazwiska rodzicom, jednak jej ojciec, Antoine, domyśla się prawdy i udaje się do zamku, by skonfrontować się z markizem. Cadignan wszystkiemu zaprzecza, a Żermena, ponownie wypytywana przez rodziców, milczy. Tej samej nocy wymyka się z domu, przekonana, że już nigdy nie wróci.
Udaje się do Cadignana, który przyznaje, że ponosi odpowiedzialność za jej sytuację i zgadza się sprzedać część majątku, by przekazać jej część zysków. Żermena jednak żąda, by się z nią ożenił. Gdy mężczyzna odmawia, dziewczyna próbuje się na nim zemścić, zaprzeczając ciąży i twierdząc, że jest kochanką miejscowego lekarza, dr. Galleta. To wyznanie doprowadza Cadignana do furii – w napadzie gniewu gwałci Żermenę. Kiedy później dziewczyna próbuje odejść, markiz chce ją zatrzymać. W trakcie szarpaniny dziewczyna chwyta wiszący na ścianie załadowany karabin myśliwski i strzela mu z bliskiej odległości pod brodę. Następnie wraca do domu, zanim rodzice się obudzą. Władze uznają później, że Cadignan popełnił samobójstwo.
Żermena rozpoczyna romans z dr. Galletem. Podczas jednej z ich regularnych schadzek wyznaje mu prawdę o śmierci Cadignana, lecz lekarz jej nie wierzy. Prosi go, by przeprowadził u niej aborcję, jednak Gallet stanowczo odmawia. Żermena, po ponownym przyznaniu się do zabójstwa, wpada w histerię i zostaje hospitalizowana. Miesiąc później, po urodzeniu martwego dziecka, wychodzi ze szpitala uznana za wyleczoną.
„Pokusa rozpaczy” Pewnej nocy wikary z Campagne, ojciec Donissan, wyrusza do pobliskiej wioski, by pomóc w spowiedzi podczas rekolekcji. Gubiąc drogę, błądzi po ciemnych polach, potykając się w mroku. Nie jest jednak sam – Szatan pojawia się przed nim pod postacią wędrownego handlarza końmi i oferuje pomoc w odnalezieniu drogi powrotnej. Początkowo Donissan nie zdaje sobie sprawy, kim naprawdę jest nieznajomy; postrzega go jako życzliwego człowieka, na którym można polegać. Gdy odkrywa prawdę, stanowczo prosi, by zszedł mu z drogi. Ostatecznie Szatan odchodzi, świadomy, że trafił na godnego przeciwnika, ale zanim zniknie, zapowiada, że nadal będzie sprowadzał na Donissana pokusy i zło.
Pozostawiony sam sobie Donissan postanawia wrócić do swojej wioski. Po drodze spotyka Żermenę. Doświadczenie z diabłem uświadamia mu, że otrzymał dar odczytywania ludzkich dusz – dzięki temu potrafi ujawnić dziewczynie szczegóły dotyczące śmierci Cadignana. Choć Donissan ma nadzieję, że zdoła ją ocalić duchowo, spotkanie jedynie pogłębia jej rozpacz. Po powrocie do domu Żermena w desperacji wzywa diabła, a następnie bierze ojcowską brzytwę i podcina sobie gardło przed lustrem.
W tym czasie Donissan opowiada ojcu Menou-Segrais o wydarzeniach minionej nocy, w tym o swoim nowym darze. Menou-Segrais radzi, by – jeśli Donissan wierzy w prawdziwość tego zjawiska – zgłosił je biskupowi. W trakcie rozmowy do pokoju wpada gospodyni z wiadomością o samobójstwie Żermeny. Donissan natychmiast udaje się do jej domu i znajduje dziewczynę jeszcze żywą. Błaga go, by zabrał ją do kościoła, by tam mogła umrzeć; Donissan spełnia jej prośbę, mimo sprzeciwu ojca i dr. Galleta. Jego czyn zostaje potępiony przez władze kościelne. Donissan musi odpokutować swoją nieroztropność, podejmując pokutę w klasztorze. Pięć lat później zostaje mianowany proboszczem parafii w Lumbres.
„Święty z Lumbres” Świadoma jego świętości i dobrych uczynków, kobieta z pobliskiej wioski wzywa Donissana, by uzdrowił jej syna. Donissan przybywa jednak zbyt późno – chłopiec już nie żyje. Miejscowy kapłan, ojciec Sabrioux, zachęca go, by mimo to spróbował dokonać cudu i przywrócić dziecko do życia. Donissan wraca więc do ciała chłopca, unosi je w gest przypominający podniesienie hostii i sprawia, że zmarły otwiera oczy. Przytłoczony świadomością, że jego czyn mógł być aktem rozpaczy i braku zaufania do Bożego miłosierdzia, odchodzi z ciężkimi wyrzutami sumienia, mimo że cud się dokonał.
Wysiłek podejmowany przez Donissana doprowadza go do zawału serca. Leżąc na granicy życia i śmierci, lęka się, że uzurpując sobie rolę Boga, popełnił wielki grzech i naraził własną duszę. Gdy wraca do parafii, spisuje szczegółową relację z wydarzeń, adresując ją do swoich przełożonych. Następnie udaje się do konfesjonału, by dalej służyć Bogu. Pisarz Antoine Saint-Martin przybywa do wioski, aby spotkać się z Donissanem. Czekając na plebanii, zaczyna się niepokoić jego nieobecnością i idzie go poszukać. Najpierw wchodzi na piętro, do prywatnych komnat księdza, gdzie odkrywa ściany pokryte zaschniętą krwią – ślady po samobiczowaniach Donissana. W końcu udaje się do kościoła i znajduje Donissana w konfesjonale, martwego.
Motywy Polityka Ojciec Donissan toczył wojnę z szatanem na wiejskiej drodze, tak samo jak autor prowadził własną, bardziej publiczną wojnę z demokratyczną, republikańską Trzecią Republiką, którą zamierzał zastąpić monarchią katolicką. Prawicowy ruch Akcja Francuska, do którego należał Bernanos, pragnął przywrócić stary porządek, pobożność i autorytet. Organizacja ta obrała na swoją patronkę i symbol kanonizowaną Joannę d’Arc, uosabiającą boskie wstawiennictwo w sprawach narodowych.
Apostazja Francuskie społeczeństwo na początku XX wieku zmieniało się ze społeczeństwa wiary w naród świecki i coraz bardziej obojętne na naturę Boga. Dylemat głównego bohatera, ojca Donissana – człowieka religijnego, który nie nadąża za zmieniającym się światem – był również dylematem autora. Poczucie wyobcowania Bernanosa wzmocniły doświadczenia I wojny światowej, której zniszczenia, zdaniem pisarza, stworzyły nowy świat, w którym śmierć człowieka utraciła swoją świętość.
Bernanos w swojej powieści stawiał pytania, które z biegiem czasu stawały się coraz mniej istotne, choć niegdyś były centralnymi troskami społeczeństwa chrześcijańskiego. Pytania o naturę Boga i jego oczekiwania wobec ludzi widoczne są w postaci Donissana, który musi sprawdzić siłę własnej wiary, konfrontując ją z dosłownym wcieleniem zła. Ta walka zbiega się z determinacją Bernanosa, by odnaleźć odpowiedzi pozwalające mu uporać się z własnym cierpieniem, a także z jego pragnieniem zwrócenia uwagi współczesnych na czystsze wartości przeszłości i skłonienia ich do refleksji nad głównym celem ich istnienia.
Opinie krytyków Zdaniem Lairda Kleine-Ahlbrandta późniejsze dzieła Bernanosa podejmują podobną tematykę. W wielu jego książkach głównymi bohaterami są księża, którzy – podobnie jak Donissan – zmagają się z własnymi ograniczeniami, dążąc mimo nich do służby Bogu i odnalezienia religijnego sensu. W powieści Pamiętnik wiejskiego proboszcza (1936) młody ksiądz, umierający na raka, dochodzi do wniosku, że prawdziwą łaską jest pokorne kochanie samego siebie. Te motywy tradycyjnej moralności sytuują Bernanosa wśród pisarzy katolickich. Dla późniejszych pokoleń, coraz mniej zainteresowanych zagadnieniami religijnymi, które Bernanos próbował na nowo ożywić, jego proza – w tym ciężka struktura opisowa – może stanowić trudną lekturę. W ocenie Kleine-Ahlbrandta po I wojnie światowej rojalizm i ultraklerykalizm straciły na popularności, lecz wystarczająco wielu Francuzów nadal podzielało te poglądy, dzięki czemu książka mogła stać się bestsellerem.
Bolesław Piasecki w przedmowie do wydania z 1948 roku napisał, że Donissan „w niczym nie przypomina tych papierowych postaci z żywotów dewocyjnych, którzy z bezproblematyczną łatwością zjawiają się na ołtarzach. Przezwyciężanie siebie w drodze do celu, nawet w świetle łaski, to w książce Bernanosa droga pełna trudu, wstrząsających wahań i ustawicznego zawodu na samym sobie”.
Książka znajduje się na 45. miejscu na liście 100 książek XX wieku według Le Monde. Zdaniem Williama Busha powieść jest najlepiej sprzedającą się pozycją w serii Le Roseau d’or.
Adaptacje W 1971 roku premierę miał film Sous le soleil de Satan w reżyserii Pierre’a Cardinala. Kolejną adaptacją był film Pod słońcem szatana wydany w 1987 roku w reżyserii Maurice’a Pialata. Film otrzymał Złotą Palmę na 40. MFF w Cannes i był nominowany w siedmiu kategoriach do Cezara.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Powieści z 1926 Kategoria:Francuskie powieści