Kombinat rolny – jednostka organizacyjna państwowych gospodarstw rolnych, powstały jako wielozakładowe przedsiębiorstwo państwowe, tworzone w celu koncentracji zakładów rolnych i intensyfikacji produkcji rolniczej.

Działalność Kombinaty powstały na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1976 r. w sprawie kombinatów rolnychUchwała nr 82 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 1976 r. w sprawie kombinatów rolnych. M. P. 1976 nr 20, poz. 90.Uchwała nr 177 Rady Ministrów z dnia 15 sierpnia 1976 r. zmieniająca uchwałę w sprawie kombinatów rolnych. M. P. 1976 nr 35, poz. 152.. Powołanie kombinatów pozostawało w ścisłym związku z dekretem 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowychDekret z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Dz. U. 1950 nr 49, poz. 439.Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 28 marca 1960 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Dz. U. 1960 nr 18 poz.111..

Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 1976 r. kombinaty rolne stanowiły wielozakładowe, wielobranżowe jednostki gospodarcze, których zadaniem było kompleksowe oddziaływanie na rozwój produkcji rolniczej oraz zaplecza usługowo-przemysłowego na określonym obszarze. Ich funkcjonowanie miało sprzyjać koncentracji produkcji, racjonalizacji nakładów oraz realizacji polityki państwa w zakresie intensyfikacji rolnictwaPaństwowe gospodarstwo rolne, Encyklopedia Agrobiznesu, Fundacja Innowacja, Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna, Warszawa 1998, s. 632–633, ISBN 86-86169-18-4..

Podstawowym zadaniem kombinatów była intensyfikacja produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodniczej i rybackiej, a także rozwój produkcji przemysłu paszowego oraz rolno-spożywczego. Intensyfikacja ta miała charakter zarówno ilościowy, jak i jakościowy i była realizowana poprzez wdrażanie nowoczesnych metod agrotechnicznych, hodowlanych i organizacyjnychTomasz Kondraszuk, Sytuacja finansowa państwowych gospodarstw rolnych, zdolność kredytowa i poziom zadłużenia, w: Dyrektor, administrator czy dzierżawca, Fundacja wspierania Inicjatyw Samorządowych,  „Zmiany”, Warszawa 1992, s 4-9.  . Kombinaty dążyły do zwiększenia plonów, poprawy wydajności zwierząt oraz racjonalnego wykorzystania ziemi, pasz i środków produkcji. Istotnym elementem było także powiązanie produkcji surowcowej z jej przetwórstwem, co pozwalało na skrócenie cyklu produkcyjnego, ograniczenie strat oraz lepsze dostosowanie asortymentu do potrzeb rynkuWłodzimierz Dzun, Polityka rolna w okresie gospodarki nakazowo-rozdzielczej, [w:] Polska polityka rolna 1944-1994 – wybrane zagadnienia, red. B. Kożuch, Białystok 1994, s. 25.Franciszek Tomczak, Sektor państwowy w rolnictwie i jego przekształcenia strukturalno-własnościowe, [w:] Polska polityka rolna 1944-1994 – wybrane zagadnienia, red. B. Kożuch, Dział Wydawnictw Filii UW, Białystok 1994, s. 65..

Drugą ważną grupę zadań stanowiło organizowanie i świadczenie usług produkcyjnych dla rolnictwa, w szczególności usług maszynowych, warsztatowych, transportowych oraz remontowo-budowlanych. Kombinaty pełniły w tym zakresie funkcję zaplecza technicznego nie tylko dla własnych jednostek organizacyjnych, lecz także dla innych uspołecznionych i – w ograniczonym zakresie – indywidualnych gospodarstw rolnych. Centralizacja parku maszynowego oraz zaplecza remontowego umożliwiała bardziej efektywne wykorzystanie sprzętu rolniczego, skracanie przestojów oraz zapewnienie terminowości prac polowych i inwestycyjnych.

Do zadań kombinatów należało również inicjowanie i wdrażanie postępu technicznego, co obejmowało wprowadzanie nowych technologii produkcji, nowoczesnych maszyn i urządzeń, a także doskonalenie organizacji pracy. Funkcja ta była ściśle powiązana z działalnością szkoleniową. Kombinaty organizowały szkolenia zawodowe, kursy doskonalące oraz instruktaż dla pracowników produkcji rolnej, technicznej i administracyjnej. Równolegle realizowano świadczenia socjalne, takie jak budownictwo mieszkaniowe, opieka socjalna i kulturalna, co miało sprzyjać stabilizacji kadr oraz podnoszeniu poziomu życia ludności zatrudnionej w rolnictwie uspołecznionymDanuta Kolodziejczak, Restrukturyzacja państwowych gospodarstw rolnych w świetle doświadczeń ogólnokrajowych. Postępy Nauk Rolniczych, 1995, nr 42.2, s. 149-155..

Istotnym zadaniem kombinatów było także organizowanie kooperacji w dziedzinie produkcji rolniczej. Kooperacja ta obejmowała współdziałanie pomiędzy jednostkami wchodzącymi w skład kombinatów, a także współpracę z innymi przedsiębiorstwami państwowymi, spółdzielniami i instytucjami zaplecza rolnictwa. Celem było zapewnienie ciągłości procesów produkcyjnych, specjalizacja poszczególnych jednostek oraz racjonalny podział pracy. Kooperacja umożliwiała także lepsze wykorzystanie zasobów lokalnych i sprzyjała integracji produkcji rolnej z przemysłem rolno-spożywczym.

W 1976 r., obok podstawowych funkcji produkcyjnych, kombinaty rolne zostały wyposażone w szereg dodatkowych zadań o charakterze gospodarczym, organizacyjnym i innowacyjnym, które miały sprzyjać zwiększeniu efektywności rolnictwa uspołecznionego oraz lepszemu powiązaniu produkcji rolnej z przetwórstwem i rynkiem.

Po pierwsze, kombinaty mogły kontraktować produkty rolne na potrzeby własnego przetwórstwa. Uprawnienie to obejmowało zawieranie umów z innymi jednostkami produkcyjnymi, w szczególności z gospodarstwami uspołecznionymi i indywidualnymi, w celu zapewnienia surowca dla zakładów przetwórczych wchodzących w skład kombinatów. Ograniczeniem były jednak produkty rolne objęte centralnym bilansem państwowym, które podlegały odrębnym regulacjom planistycznym i nie mogły być swobodnie kontraktowane. Rozwiązanie to wzmacniało pionową integrację produkcji i przetwórstwa, a zarazem sprzyjało stabilizacji zaopatrzenia zakładów kombinatówMarek Ignar, Przemiany społeczne w państwowych gospodarstwach rolnych, w: Przemiany społeczne w socjalistycznym sektorze rolnictwa polskiego, praca zbiorowa pod red. F. Kolbusza i W. Dzuna, Warszawa 1981, s. 32-48. .

Po drugie, kombinaty były uprawnione do organizowania działalności badawczo-wdrożeniowej. Oznaczało to możliwość prowadzenia własnych prac doświadczalnych, wdrażania nowych technologii produkcji roślinnej i zwierzęcej, a także doskonalenia organizacji pracy i zarządzania. Działalność ta mogła być realizowana samodzielnie lub we współpracy z instytutami naukowymi, uczelniami oraz innymi jednostkami zaplecza naukowo-technicznego. W praktyce miało to sprzyjać podnoszeniu poziomu intensyfikacji produkcji oraz unowocześnianiu rolnictwa w ramach dużych struktur gospodarczychKarol Gawłowski, Miejsce i rola PGR w polskim rolnictwie, ANS, Warszawa 1985, s. 7-9.  .

Po trzecie, kombinaty mogły organizować detaliczne punkty zbytu wytworzonych produktów rolnych. Uprawnienie to umożliwiało bezpośrednie kierowanie części produkcji do sprzedaży detalicznej, z pominięciem tradycyjnych ogniw pośrednictwa handlu uspołecznionego. Dzięki temu kombinaty uzyskiwały większą kontrolę nad dystrybucją własnych wyrobów, mogły lepiej reagować na lokalne potrzeby rynku oraz zwiększać dochodowość działalności poprzez skracanie drogi „od producenta do konsumenta”.

Łącznie wskazane zadania dodatkowe świadczyły o dążeniu ustawodawcy do nadania kombinatom rolnym charakteru wielofunkcyjnej jednostki gospodarczej, łączącej produkcję, przetwórstwo, innowacje oraz bezpośredni kontakt z rynkiem zbytu w realiach gospodarki planowej lat siedemdziesiątychJerzy Szafrański, Kierunki zmian w systemie ekonomiczno-finansowym w: Kierunki zmian w systemie ekonomiczno-finansowym PPGR, UMK, Toruń 1984. s.19-21.   .

Kombinaty rolne były wielozakładowymi przedsiębiorstwami państwowymi, powstałymi w wyniku zmian organizacyjnych lub połączenia przedsiębiorstw, które stawały się zakładami kombinatu. Zakłady wchodzące w jego skład były prowadzone według zasad rozrachunku gospodarczego. Dysponowały wydzielonymi środkami własnymi oraz sporządzały własny bilans i rachunek wyników. Zakład mógł zaciągać zobowiązania finansowe w imieniu kombinatu wyłącznie w granicach udzielonych mu upoważnieńJerzy Szafrański, System obciążeń budżetowych PPGR, w: Kierunki zmian w systemie ekonomiczno-finansowym PPGR, UMK, Toruń 1984. s.38-41.  .

Rozporządzenie Rady Ministrów z 1976 r. określało inne formy organizacyjne kombinatów w postaci zrzeszeń. Zrzeszenia obejmowały rejony o przewadze gruntów będących w posiadaniu państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej. Członkami zrzeszenia były jednostki organizacyjne działające na terenie objętym zakresem działania kombinatu, w tym zakłady przemysłu spożywczego, rolnicze spółdzielnie produkcyjne oraz zespoły rolników indywidualnychDaniel Koteluk, Powołanie i rozwój państwowych gospodarstw rolnych, Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, nr 32 , Warszawa 2016, s. 89-91..

Na czele zrzeszenia stał dyrektor kombinatu, który był upoważniony do koordynowania działalności jednostek organizacyjnych będących członkami zrzeszenia w zakresie:

programowania społeczno-gospodarczego rozwoju, planowania ekonomiczno-technicznego oraz inwestycyjnego, podejmowania wspólnych przedsięwzięć organizacyjno-produkcyjnych i inwestycyjnych, tworzenia wspólnych funduszy gospodarczych, tworzenia zakładów świadczących usługi na rzecz uczestników zrzeszenia, dysponowania odpadami produkcyjnymi zakładów przemysłu rolno-spożywczego.

Organami kombinatu był:

dyrektor kombinatu, kolegium kombinatu.

Dyrektor kombinatu mógł powołać radę techniczno-ekonomiczną jako fachowy organ opiniodawczo-doradczy.

Nadzór na kombinatami sprawował Minister Rolnictwa. Minister Rolnictwa w porozumieniu z Ministrem Finansów dostosował do działalności kombinatów zasady gospodarki finansowej państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej.

Minister Rolnictwa w szczególnie uzasadnionych przypadkach podporządkowywał kombinat bezpośrednio Centralnemu Zarządowi Państwowych Przedsiębiorstw Gospodarki Rolnej.

Na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1982 r. w sprawie utraty mocy obowiązującej niektórych uchwał Rady Ministrów i jej organów, ogłoszonych w Monitorze Polskim zniesiono kombinatyUchwała nr 205 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r. w sprawie utraty mocy obowiązującej niektórych uchwał Rady Ministrów i jej organów, ogłoszonych w Monitorze Polskim. M. P. 1982 nr 24, poz. 209..

Przypisy

Kategoria:Rolnictwo w PRL