Fosfatydyloseryna (PS, PtdSer) – organiczny związek chemiczny z grupy anionowych fosfolipidów o zmiennej budowie. Jej polarną część („główkę”) tworzy reszta L-seryny, połączona z grupą fosforanową lipidu zawierającego reszty niepolarnych kwasów tłuszczowych, np. kwasu stearynowego. Należy do najważniejszych ujemnie naładowanych fosfolipidów błon komórkowych eukariontów. Bierze udział m.in. w sygnalizacji komórkowej, krzepnięciu krwi oraz w procesach rozpoznawania i usuwania komórek obumierających.

Budowa i właściwości Określenie „fosfatydyloseryna” odnosi się do rodziny cząsteczek różniących się składem dwóch reszt kwasów tłuszczowych w części hydrofobowej; wspólną cechą jest obecność reszty seryny w części polarnej. Ujemny ładunek fosfatydyloseryny wpływa na właściwości powierzchni błon oraz na wiązanie niektórych białek (np. zawierających domeny C2 lub γ-karboksyglutaminianowe), co ma znaczenie w procesach sygnalizacyjnych i w krzepnięciu.

Rozmieszczenie w błonach i asymetria W komórkach eukariotycznych fosfatydyloseryna jest na ogół utrzymywana głównie w wewnętrznej (cytoplazmatycznej) warstwie błony komórkowej dzięki działaniu enzymów typu „flippase”, natomiast jej szybkie „wyrównanie” między warstwami może zachodzić po aktywacji białek typu „scramblase”. Utrata asymetrii i pojawienie się fosfatydyloseryny po zewnętrznej stronie błony jest ważnym sygnałem fizjologicznym, m.in. w apoptozie i podczas aktywacji płytek krwi.

Biosynteza i przemiany W komórkach ssaków fosfatydyloseryna jest syntetyzowana w siateczce śródplazmatycznej w reakcjach wymiany zasady (tzw. base-exchange), w których substratami są fosfatydylocholina lub fosfatydyloetanolamina, a produkt może być dalej przekształcany (m.in. poprzez dekarboksylację do fosfatydyloetanoloaminy). U drożdży opisano m.in. niewezykularny transport fosfatydyloseryny z siateczki śródplazmatycznej do miejsc działania dekarboksylazy fosfatydyloseryny w obrębie aparatu Golgiego/endosomów, związany z kontaktami między błonami organelli.

Funkcje biologiczne Sygnalizacja komórkowa Fosfatydyloseryna, jako dominujący ujemnie naładowany fosfolipid, współtworzy środowisko elektrostatyczne błon i uczestniczy w rekrutacji oraz regulacji aktywności wielu białek sygnałowych wiążących się z błonami (m.in. poprzez domeny C2 lub motywy polikationowe).

Apoptoza i eferocytoza W trakcie apoptozy fosfatydyloseryna może zostać przeniesiona na zewnętrzną warstwę błony, gdzie działa jako sygnał „zjedz mnie” (eat-me signal), rozpoznawany przez komórki żerne, co ułatwia usuwanie komórek obumierających przed ich rozpadem.

Krzepnięcie krwi Ekspozycja fosfatydyloseryny na powierzchni aktywowanych płytek krwi tworzy środowisko sprzyjające wiązaniu czynników krzepnięcia i przebiegowi reakcji prowadzących do wytworzenia skrzepu.

Interakcje z wirusami (apoptotic mimicry) U części wirusów osłonkowych opisywano zjawisko „apoptotycznej mimikry” (viral apoptotic mimicry), polegające na eksponowaniu fosfatydyloseryny w otoczce wirusa i wykorzystywaniu szlaków rozpoznawania fosfatydyloseryny (np. receptorów rodzin TIM/TAM) do ułatwienia wnikania do komórek. W badaniach eksperymentalnych wykazano m.in. udział receptorów TIM i TAM w zakażeniu wirusami dengi.

Występowanie w żywności i suplementach diety Fosfatydyloseryna występuje w żywności naturalnie (m.in. w produktach pochodzenia zwierzęcego oraz w lecytynach roślinnych), a jej zawartość w produktach może być zróżnicowana. Fosfatydyloseryna bywa także składnikiem suplementów diety, pozyskiwana m.in. z surowców zwierzęcych albo roślinnych.

Badania naukowe i wpływ na zdrowie W badaniach klinicznych oceniano wpływ suplementacji fosfatydyloseryną na wybrane aspekty funkcji poznawczych u osób starszych (w tym z subiektywnymi skargami na pamięć), m.in. w preparatach pozyskiwanych z soi. W badaniu Kato-Kataoka i wsp. (2010) sześciomiesięczna suplementacja sojową fosfatydyloseryną nie wiązała się ze zmianami w badanych markerach krwi ani parametrach życiowych, a autorzy nie odnotowali działań niepożądanych przypisywanych preparatowi. W badaniu wskazano również, że wyniki testów funkcji poznawczych rosły także w grupie placebo, jednak w podgrupie z niższymi wynikami wyjściowymi poprawę w grupach PS wiązano głównie ze wzrostem odroczonego przypominania werbalnego.

W innym badaniu interwencyjnym Jorissen i wsp. (2001) autorzy nie stwierdzili istotnego wpływu suplementacji sojową fosfatydyloseryną na pamięć ani inne funkcje poznawcze u starszych osób z dolegliwościami pamięciowymi. Opisywano również badania dotyczące bezpieczeństwa stosowania fosfatydyloseryny pochodzenia sojowego u osób starszych; w pracy Jorissen i wsp. (2002) nie wykazano istotnych różnic między grupami w standardowych parametrach biochemicznych i hematologicznych ani w obserwowanych zdarzeniach niepożądanych. W tym badaniu autorzy uznali sojową fosfatydyloserynę za bezpieczną do dawki 200 mg, zażywanej trzy razy na dobę (czyli łącznie 600 mg na dobę).

W dokumentach naukowych wskazywano, że źródło pozyskania może wiązać się z różnicami w składzie kwasów tłuszczowych i utrudniać uogólnianie wyników badań pomiędzy różnymi preparatami. EFSA w swojej opinii uznała fosfatydyloserynę za niewystarczająco scharakteryzowaną w odniesieniu do ocenianych oświadczeń oraz stwierdziła, że nie da się wykazać związku przyczynowo-skutkowego między jej spożyciem a deklarowanymi efektami (m.in. w zakresie pamięci i funkcji poznawczych).

W Stanach Zjednoczonych FDA opublikowała listy (tzw. „qualified health claims”) m.in. związane z fosfatydyloseryną w kontekście funkcji poznawczych i demencji, odnoszące się do suplementów diety zawierających fosfatydyloserynę pochodzenia sojowego. Z dokumentów tych wynika istnienie możliwego związku spożycia fosfatydyloseryny ze zmniejszeniem ryzyka otępienia lub zaburzeń poznawczych u osób starszych, przy zastrzeżeniu, że dowody naukowe są ograniczone.

Zobacz też fosfatydylocholina apoptoza eferocytoza fosfolipidy

Przypisy

Kategoria:Fosfolipidy Kategoria:Biochemia