Obowiązek rolniczego zagospodarowania użytków rolnych – miał na celu szybkie uruchomienie produkcji rolniczej po II wojnie światowej i przeciwdziałanie odłogowaniu ziemi. Regulacje z 1953 r. rozszerzyły i zaostrzyły ten obowiązek, podporządkowując użytkowanie ziemi zasadom gospodarki planowej i interesowi państwa. W efekcie stał się on narzędziem administracyjnej kontroli nad rolnictwem oraz ograniczenia swobody właścicieli gruntów.

Dekret z 1945 r. Dekret z 1945 r. mający moc ustawy, o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych, był jednym z pierwszych aktów normatywnych władzy ludowej, mających na celu szybkie uruchomienie produkcji rolniczej na obszarach zniszczonych przez wojnęDekret z dnia 30 marca 1945 r. o przymusowym zagospodarowaniu użytków rolnych. Dz. U. 1945 nr 11, poz. 59.Ustawa Krajowej Rady Narodowej z dnia 3 stycznia 1945 r. o trybie wydawania dekretów z mocą ustawy. Dz. U. 1945 nr 1, poz. 1.Wiktor Pawlak, Obowiązek rolniczego wykorzystania gruntów rolnych, Rocznik Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 1983, Zeszyt 2.. Jego wydanie należy rozpatrywać w kontekście powojennej katastrofy gospodarczej, braku żywności, dezorganizacji struktury własnościowej oraz masowych przesiedleń ludności.

Dekret wprowadzał zasadę administracyjnego przymusu zagospodarowania gruntów rolnych, zarówno pozostających bez właściciela, jak i należących do osób, które z różnych przyczyn nie były w stanie ich uprawiać (np. z powodu wysiedlenia, śmierci, porzucenia lub braku siły roboczej). Organy administracji lokalnej (gromada) otrzymały szerokie kompetencje do oddawania gruntów w użytkowanie osobom trzecim, bez względu na dotychczasowe tytuły własnościDorota Safian, Obowiązek rolniczego użytkowania gruntów rolnych, w: Prawne instrumenty intensywnego zagospodarowania gruntów rolnych, red. M. Błażejczyk, i J. Paliwoda, Warszawa 1975, s. 9..

Zgodnie z dekretem z 1945 r. gromada była zobowiązana do zapewnienia należytego zagospodarowania użytków rolnych znajdujących się na jej terenie. Obowiązek ten mógł być realizowany poprzez wspólne wykonywanie prac rolnych, obejmujących w szczególności uprawę gleby, siew, pielęgnację roślin, zbiory, omłoty, a także zabezpieczenie i transport plonów oraz produktów rolnych na rachunek gromady. Alternatywnie dopuszczalne było przekazanie gruntów do zagospodarowania i użytkowania osobom trzecim – zarówno fizycznym, jak i prawnym – na warunkach ustalonych przez gromadę, przy czym działalność ta była prowadzona na rachunek tych podmiotów.

Dekret nakładał ponadto na gromadę obowiązek zorganizowania samopomocy rolnej w zakresie uprawy gruntów rolnych na jej obszarze, za którego realizację odpowiedzialny był sołtys. Na poziomie gminy obowiązek organizowania oraz sprawowania nadzoru nad sprawnym funkcjonowaniem samopomocy rolnej pomiędzy gromadami spoczywał na wójcie, natomiast na poziomie powiatu – na staroście, w odniesieniu do relacji pomiędzy gminami. Sołtysi, wójtowie oraz starostowie zostali wyposażeni w kompetencję do wydawania nakazów dotyczących celowego i terminowego zagospodarowania użytków rolnych.

Samopomoc rolna została zdefiniowana jako obowiązek wzajemnego świadczenia pomocy przez mieszkańców, obejmujący w szczególności wykonywanie robocizny, użyczanie sprzężaju, środków transportu, uprzęży oraz narzędzi rolniczych, a także udzielanie pożyczek materiału siewnego.

Nowelizacja dekretu z 1953 r. Dekret z 1953 r. mający moc ustawy, o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych stanowił jeden z najbardziej charakterystycznych aktów normatywnych okresu powojennego w Polsce w zakresie prowadzonej polityki rolnejDekret z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Dz. U 1953 nr 11, poz. 40.Instrukcja Ministra Rolnictwa z dnia 10 lutego 1954 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. M. P, 1954 nr 16, poz. 316.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1954 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych, niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za te gospodarstwa. Dz. U. 1954 nr 8, poz. 26.. Akt ten nakładał na posiadaczy użytków rolnych obowiązek ich całkowitego i należytego zagospodarowania oraz zapewnienia wzrostu produkcji rolniczej.

Nadzór nad realizacją wskazanego obowiązku sprawowało prezydium gminnej rady narodowej, do którego kompetencji należało czuwanie nad prawidłowym zagospodarowaniem gruntów położonych na obszarze gminy. W przypadku stwierdzenia niezagospodarowania użytków rolnych, prezydium było zobowiązane do niezwłocznego wszczęcia postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia przyczyn tego stanu oraz osób za niego odpowiedzialnychAleksander Lichorowicz, Sytuacja prawna gospodarstw zaniedbanych w PRL, UJ, Kraków 1971, s. 21..

Jednocześnie posiadacz gruntu, który nie był w stanie zapewnić jego całkowitego i należytego zagospodarowania, miał obowiązek zgłoszenia tego faktu na piśmie prezydium gminnej rady narodowej. Organ ten weryfikował zasadność zgłoszenia, dokonując niezbędnych ustaleń dotyczących stanu gospodarstwa rolnego, ilości i jakości inwentarza żywego i martwego oraz warunków bytowych posiadacza. Posiadacz gruntu mógł ponadto wystąpić z wnioskiem o przejęcie gospodarstwa rolnego na własność państwa oraz o przydzielenie mu w zamian gospodarstwa o mniejszym areale.

Uchylenie dekretu w 1957 r. Ustawa z 1957 r. o uchyleniu dekretu z 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych doprowadziła do zniesienia dotychczas obowiązujących regulacji prawnych w tym zakresieUstawa z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Dz. U. 1957 nr 39, poz. 175.. Jednocześnie ustawodawca postanowił, iż grunty przekazane w użytkowanie na podstawie uchylonego dekretu podlegały zwrotowi poprzedniemu posiadaczowi po upływie okresu, na jaki zostały oddane w użytkowanie (zagospodarowanie). Przed upływem tego terminu zwrot gruntów mógł nastąpić wyłącznie za zgodą zarówno użytkownika, jak i poprzedniego posiadaczaMarian Błażejczyk, Zapobieganie ekstensywnemu użytkowaniu gruntów rolnych, PWN, Warszawa 1971, s. 5. Andrzej Wasilewski, Administracja wobec prawa własności nieruchomości gruntowych, UJ, Kraków 1972, s. 60..

W sytuacji, gdy jednostki gospodarki uspołecznionej dokonały inwestycji budowlanych na przejętych gruntach, właścicielowi przysługiwało prawo do otrzymania gruntów zamiennych o przybliżonej wartości. Jednocześnie poprzedni posiadacz został pozbawiony możliwości dochodzenia od Skarbu Państwa lub jednostek gospodarki uspołecznionej roszczeń z tytułu szkód wyrządzonych w użytkowanej nieruchomości.

Orzekanie w sprawach przejęcia gruntów na własność Państwa oraz nadawania gruntów zamiennych należało do kompetencji prezydium powiatowej rady narodowej.

Przypisy

Kategoria:Rolnictwo w PRL Kategoria:Prawo PRL