Oskar Żebrowski (ur. ok. 1809 w Jurborgu na Litwie, zm. 17 grudnia 1883 w sanatorium pod Tuluzą we Francji) – polski filozof, inżynier, uczestnik powstania listopadowego oraz działacz emigracyjny. W literaturze przedmiotu bywa uznawany za jednego z prekursorów polskiej myśli geopolitycznej. Jego koncepcje geopolityczne opierały się na determinizmie geograficznym. Autor prac z zakresu historiozofii i refleksji nad dziejami Polski.
Życiorys Studiował filozofię na Uniwersytecie Wileńskim, po czym pracował jako nauczyciel w szkołach średnich. Brał udział w powstaniu listopadowym (1830-1831), a po jego upadku wyemigrował do Francji. Tam ukończył Krajową Szkołę Dróg i Mostów (École nationale des ponts et chaussées), a następnie pracował jako inżynier przy budowie dróg i linii kolejowych we Francji i Hiszpanii. W latach 1849–1850 pozostawał związany ze środowiskiem Towarzystwa Literackiego w Paryżu.
Poglądy i koncepcje Żebrowski zajmował się analizą dziejów Polski oraz Europy, łącząc refleksję historyczną z elementami geograficznymi i społecznymi. W swoich pracach przypisywał istotne znaczenie uwarunkowaniom naturalnym, takim jak układ rzek, dostęp do mórz czy budowa geologiczna.
W swoich rozważaniach dokonał podziału Europy na dwie części: południowo-zachodnią oraz północno-wschodnią. Granicę między nimi wyznaczała linia łącząca obszary między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym. Każdej z tych części przypisywał odmienne cechy wpływające na rozwój historyczny zamieszkujących je społeczeństw. W jego ujęciu Europa południowo-zachodnia charakteryzowała się korzystnymi warunkami komunikacyjnymi i gospodarczymi, co sprzyjało rozwojowi handlu i wykształcaniu się nowoczesnych stosunków społeczno-gospodarczych. Natomiast część północno-wschodnia charakteryzowała się większymi ograniczeniami wynikającymi ze środowiska naturalnego, co sprzyjało tworzeniu społeczeństw opartych na współpracy. W jego ujęciu czynniki geograficzne wpływały na organizację życia społecznego i gospodarczego, w tym na rozwój komunikacji, handlu oraz struktur politycznych. Podkreślał, że warunki fizyczne mogą sprzyjać dynamice rozwoju lub ją ograniczać.
W odniesieniu do Polski wskazywał na jej położenie na styku dwóch obszarów europejskich, co jego zdaniem miało znaczenie dla jej rozwoju historycznego oraz podatności na oddziaływania zewnętrzne, w tym ekspansję rosyjską. Analizując przyczyny upadku Rzeczypospolitej, wyróżnił czynniki polityczne i geopolityczne. Jako przyczyny natury politycznej zaliczył m.in. błędy w organizacji państwa (m.in. wewnętrzne konflikty etniczne) oraz system oświaty, który był prowadzony przez jezuitów. Czynnikami o naturze geopolitycznej były brak trwałego oparcia granicy południowej o Morze Czarne, granica zachodnia na Odrze oraz słaba pozycja Polski nad Bałtykiem, brak umocnienia i osłabienie geostrategiczne na linii Dźwiny i Dniepru poprzez utratę Smoleńska i Witebska.
Formułował także ogólne zasady dotyczące rozwoju państw, wskazując, że dążą one do opanowania naturalnych obszarów geograficznych i do utworzenia jednorodności narodowej.
„Narody, które byt samodzielny chcą ustalić, a zarazem uróść w potęgę i pomyślność, powinny po pierwsze: mieć dążność do objęcia panowania nad naturalnym obszarem ziemi i do utworzenia jednorodności narodowej na tym obszarze, aby siły żywotne Narodu utworzyć; po drugie: utrzymywać równowagę własnych sił żywotnych z podobnem iż siłami innych narodów”.
Na potęgę narodów miały wpływać czynniki materialne i moralne. Do czynników materialnych zostało zaliczone ukształtowanie terytorium danego państwa, jedność i obronność, jak również polityka równowagi oraz charakter traktatów handlowych, które miały zabezpieczać byt materialny. Natomiast do czynników moralnych zaliczono ustrój państwa, poziomi i organizacja oświaty, prawo międzynarodowe oraz zasada wolności politycznej i religijnej narodów.
Publikacje Najważniejszym dziełem Żebrowskiego jest „Polska. Ogólny zarys przyczyn wzrostu i upadku dawnego państwa polskiego” (Paryż, 1847). Zawiera ono opis geograficzno-polityczny Polski. Dzieło składa się z dwóch części, z których każda ma po dwa rozdziały. Część pierwsza to „Prawo ogólne stałego bytu państwa” i „Zastosowanie jego w Polsce”, a druga z „Ogólne zasady budowy społeczeństwa” i „Zastosowanie ich do Polski”.
Do innych jego prac należą m.in.:
„Essais sur les principes fondamentaux de la cosmologie” (Toulouse, 1876); „Tableau synoptique du système des réalités de l’univers et des sciences qui leur correspondent” (Toulouse, 1872); „Architectonique universelle ou système des réalités de l’univers et des sciences qui leur correspondent” (Toulouse, 1873); „Obraz ogólnego postępu społeczeństwa ludzkiego” (Paryż, 1879).
Upamiętnienie Od 2014 r. podczas Zajazdu Geopolityków Polskich przyznawana jest nagroda im. Oskara Żebrowskiego za wybitne osiągnięcia naukowe, dydaktyczne i popularyzatorskie w zakresie geopolityki oraz stosunków międzynarodowych. Nagroda przyznawana jest przez Polskie Towarzystwo Geopolityczne.
Przypisy
Kategoria:Powstańcy listopadowi Kategoria:Polscy geopolitycy Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego Kategoria:Urodzeni w 1809 Kategoria:Zmarli w 1883