Katyzma

mały|Grecki psałterz liturgiczny (wydanie weneckie z 1864). Po Psalmie 108 widoczny śródtytuł Κάθισμα δέκατον ἕκτον (Katyzma XVI) i następujący Psalm 109. Katyzmy są oznaczone również w żywej paginie: XV (w zapisie greckim ιεʹ) po lewej stronie i XVI (ιϛʹ) po prawej. Katyzma, rzadziej kafizma (gr. κάθισμα, cs. каѳісма, каѳисма) – każda z dwudziestu jednostek liturgicznego podziału psałterza w obrządku bizantyjskim.

Definicja i użycie

Podział psałterza na katyzmy i stacje W obrządku bizantyjskim jednostkami w oficjum są nie pojedyncze psalmy, jak w obrządku rzymskim, ale ich grupy. Innymi słowy, doksologia następuje nie na końcu każdego psalmu, ale na końcu ich grupy. mały|Początek Księgi Psalmów w języku cerkiewnosłowiańskim w rękopiśmiennym Psałterzu Łuckim (1384). Na górze strony widoczne skróty KѲA А’ [КАѲИСМА А’, Katyzma I] oraz ПСЛМ ДВДВЪ А’ [ѰАЛОМЪ ДАВИДОВЪ А’, Psalm Dawidów 1]. Tekst zaczyna się od słów Блаженъ мѹжъ (Błogosławiony człowiek...) Psałterz jest zatem podzielony na 20 większych jednostek, a każda z nich na trzy mniejsze jednostki. Zwyczajową nazwą większych jednostek jest κάθισμα, które to słowo pochodzi od czasownika κάθημαι (siedzieć) i jest użyte dlatego, że wierni podczas tej części nabożeństwa mogą usiąść. Małe jednostki, często składające się z trzech psalmów, nazywają się δόξα (stąd polski termin chwała) albo στάσις (stąd cerkiewnosłowiański termin статїя); czasem też używa się terminu ἀντίφωνον. {| class="wikitable" |+ Rozkład psalmów w obrębie poszczególnych katyzm ! KATYZMA ! Stacja 1 ! Stacja 2 ! Stacja 3 |- | I | 1, 2, 3 | 4, 5, 6 | 7, 8 |- | II | 9, 10 | 11, 12, 13 | 14, 15, 16 |- | III | 17 | 18, 19, 20 | 21, 22 ,23 |- | IV | 24, 25, 26 | 27, 28, 29 | 30, 31 |- | V | 32, 33 | 34, 35 | 36 |- | VI | 37, 38, 39 | 40, 41, 42 | 43, 44, 45 |- | VII | 46, 47, 48 | 49, 50 | 51, 52, 53, 54 |- | VIII | 55, 56, 57 | 58, 59, 60 | 61, 62, 63 |- | IX | 64, 65, 66 | 67 | 68, 69 |- | X | 70, 71 | 72, 73 | 74, 75, 76 |- | XI | 77 | 78, 79, 80 | 81, 82, 83, 84 |- | XII | 85, 86, 87 | 88 | 89, 90 |- | XIII | 91, 92, 93 | 94, 95, 96 | 97, 98, 99, 100 |- | XIV | 101, 102 | 103 | 104 |- | XV | 105 | 106 | 107, 108 |- | XVI | 109, 110, 111 | 112, 113, 114 | 115, 116, 117 |- | XVII | 118, i | 118, ii | 118, iii |- | XVIII | 119, 120, 121, 122, 123 | 124, 125, 126, 127, 128 | 129, 130, 131, 132, 133 |- | XIX | 134, 135, 136 | 137, 138, 139 | 140, 141, 142 |- | XX | 143, 144, 145 | 146, 147 | 148, 149, 150

mały|Grecki psałterz liturgiczny (wydanie weneckie z 1864). Widoczna katyzma XVIII (koniec Psalmu 121 i Psalmy 122–125). Po Psalmie 123, który kończy pierwszą stację tej katyzmy, zaznaczona jest doksologia Chwała Ojcu... I teraz... Alleluja... mały|Początek Księgi Psalmów w języku cerkiewnosłowiańskim w wydaniu kuteińskim (1650). Na górze strony widoczny tytuł КАѲЇСМА ПЕРВАѨ [Katyzma I] oraz ѰАЛОМЪ ДАВЫДОВЪ ПЕРВЫЙ [Psalm Dawidowy 1]. Tekst zaczyna się od słów Блаженъ мужъ (Błogosławiony człowiek...)

Użycie w liturgii Czytanie psałterza rozpoczyna się od niedzieli, czyli od nieszporów sobotnich. Wtedy czyta się pierwszą katyzmę, czyli psalmy 1, 2 i 3. Rozkład katyzm na poszczególne godziny oficjum nie jest stały. Istnieje kilka układów. Jedne, stosowane w ciągu całego roku, pozwalają na przeczytanie całości psałterza (150 psalmów) w ciągu tygodnia. Inne, stosowane w ciągu Wielkiego Postu, pozwalają na dwukrotne przeczytanie psałterza w ciągu tygodnia. Pierwsze typy układów przewidują użycie katyzm podczas jutrzni (odpowiadającej rzymskiemu matutinum i laudesom) i nieszporów, natomiast układy typu drugiego przewidują również katyzmy podczas godzin mniejszych. {| class="wikitable" |+ Rozkład katyzm w ciągu roku (wiosna i lato) ! ! Jutrznia ! Nieszpory |- | Niedziela | II, III, Polyeleos

| Poniedziałek | IV, V | VI |- | Wtorek | VII, VIII | IX |- | Środa | X, XI | XII |- | Czwartek | XIII, XIV | XV |- | Piątek | XIX, XX | XVIII |- | Sobota | XVI, XVII | I

{| class="wikitable" |+ Rozkład katyzm w ciągu roku (jesień) ! ! Jutrznia ! Nieszpory |- | Niedziela | II, III, XVII

| Poniedziałek | IV, V, VI | XVIII |- | Wtorek | VII, VIII, IX | XVIII |- | Środa | X, XI, XII | XVIII |- | Czwartek | XIII, XIV, XV | XVIII |- | Piątek | XIX, XX | XVIII |- | Sobota | XVI, XVII | I

{| class="wikitable" |+ Rozkład katyzm w Wielkim Poście (tygodnie 1–4 i 6) ! ! Jutrznia ! Pryma ! Tercja ! Seksta ! Nona ! Nieszpory |- | Niedziela | II, III, XVII

| Poniedziałek | IV, V, VI | | VII | VIII | IX | XVIII |- | Wtorek | X, XI, XII | XIII | XIV | XV | XVI | XVIII |- | Środa | IX, XX, I | II | III | IV | V | XVIII |- | Czwartek | VI, VII, VIII | IX | X | XI | XII | XVIII |- | Piątek | XIII, XIV, XV | | XIX | XX | | XVIII |- | Sobota | XVI, XVII

| I |} {| class="wikitable" |+ Rozkład katyzm w Wielkim Tygodniu ! ! Jutrznia ! Tercja ! Seksta ! Nieszpory |- | Niedziela | II, III

| Poniedziałek | IV, V, VI | VII | VIII | XVIII |- | Wtorek | IX, X, XI | XII | XIII | XVIII |- | Środa | XIV, XV, XVI | IX | XX | XVIII |- | Sobota | XVII

W praktyce parafialnej kościołów greckokatolickich katyzmy podczas oficjum używane są rzadko, jedynie na nieszporach sobotnich śpiewa się wybrane wersy z pierwszej katyzmy. Ta część nieszporów nosi nazwę (od pierwszych słów Psalmu 1). Była ona często opracowywana muzycznie; jednym z bardziej znanych opracowań jest odpowiedna część Sergiusza Rachmaninowa (op. 37).

Podczas liturgii darów uprzednio konsekrowanych czyta się odpowiednie chwały (stacje) XIX katyzmy.

Historia rozwoju Pierwotny liturgiczny podział psałterza według obrządku zachowywanego w katedrze jerozolimskiej obejmował 57 mniejszych jednostek i 19 większych. Bardzo prawdopodobny jest związek z podziałem psałterza żydowskiego na 19 jednostek, zwanych sedarim (l. poj. סדר, seder). Podział na 57/19 jednostek istniał w chrześcijaństwie już w pierwszej połowie IV wieku i do dziś jest używany w obrządku wschodniosyryjskim.

W VI wieku w Jerozolimie pojawiła się modyfikacja tego podziału. W tej wersji było 60 mniejszych jednostek i 20 większych. Ten wariant przyjęto w w Konstantynopolu, gdzie oficja sprawowane według tych zasad nazwano „hagiopolitańskimi” (Ἁγιοπολίτης). Z czasem zastąpiły one lokalną tradycję liturgii godzin, nazywaną w terminologii bizantyjskiej „kościelną” (Ἐκκλησιαστής). Wydarzenie to datuje się czasami na początek IX wieku, a czasami na VI–VII wiek. W ten sposób podział psałterza na 20 katyzm i 60 stacji stał się normą dla całego obrządku bizantyjskiego.

Katyzma poetycka W obrządku bizantyjskim termin „katyzma poetycka” (rzadziej „międzypieśń”, cs. сѣда́ленъ) odnosi się do utworów poetyckich, które dołącza się do psalmów.

Przypisy

Kategoria:Liturgia katolicka Kategoria:Liturgia prawosławna