mały|upright|Boris Mirkine-Guetzévitch – twórca pojęcia parlamentaryzmu zracjonalizowanego Racjonalizacja parlamentaryzmu – współczesna wersja systemu parlamentarnego powstała w wyniku zmian i przekształceń konstytucyjnych, których celem było zwiększenie stabilności i efektywności rządów. W zdecydowanej większości przypadków racjonalizacja parlamentaryzmu wiąże się ze zwiększeniem uprawnień władzy wykonawczej przy jednoczesnym osłabieniu ustrojowej pozycji władzy ustawodawczej.
Historia Po raz pierwsza na konieczność racjonalizacji systemu parlamentarnego zwrócono uwagę pod koniec XIX wiek we Francji, gdzie III Republika charakteryzowała się silnym uprzywilejowaniem pozycji parlamentu kosztem pozostałych władz oraz ewolucją w stronę monizmu parlamentarnego i asymetrii władz, w myśl tego, że skoro parlament jako jedyny wyłaniany jest w wyborach powszechnych to powinna przysługiwać mu pełnia władzy. Słabość głowy państwa (której kompetencje ograniczono do spraw reprezentacyjno-ceremonialnych) i rządu, zależnego w pełni od woli większości parlamentarnej, wobec głębokich podziałów politycznych, przez które trudno było o zawiązanie trwałej i stabilnej większości, skutkowała licznymi przesileniami i kryzysami rządowymi oraz niestabilnością tej formy rządów. W tych okolicznościach zaczęto wysuwać postulaty wzmocnienia władzy wykonawczej tak, aby jej pozycja była równa parlamentowi. Początkowo proces racjonalizacji polegał głównie na jurydyzacji zasad działania systemu parlamentarnego, to jest stworzeniu sztywnych ram prawnych regulujących działalność parlamentu wobec minimalizmu regulacji konstytucyjnych w tej dziedzinie. mały|Sprzeciw wobec nadmiernej władzy parlamentu i niestabilności tego systemu rządów (sejmokracji) oraz idea wzmocnienia władzy wykonawczej stanowiły postulaty programowe Sanacji, która przejęła władzę w wyniku zamachu majowego Właściwy parlamentaryzm zracjonalizowany ma swoją genezę w dwudziestoleciu międzywojennym. Twórcą pojęcia parlamentaryzm zracjonalizowany był rosyjski prawnik , który posłużył się nim w pracy Constitutions de l’Europe nouvelle z 1928 roku. Celem racjonalizacji systemu miało być usprawnienie rządów i przywrócenie zaburzonej równowagi między legislatywą a egzekutywą. W dwudziestoleciu międzywojennym ograniczenie silnej pozycji parlamentu (w II RP znanej pod hasłem sejmokracja, niepopularnej również m.in. na Litwie, w Jugosławii, Rumunii, Hiszpanii czy Portugalii) na rzecz zwiększenia uprawnień egzekutywy stanowiło jeden z postulatów licznych prądów autorytarnych w Europie. Pomimo że ich założeniem była racjonalizacja parlamentaryzmu, w państwach takich jak Hiszpania pod rządami generała Franco czy Portugalia pod rządami Salzara, korekty systemu okazały się na tyle znaczące, że stracił on cechy systemu parlamentarnego i stał się de facto postacią autorytaryzmu.
System parlamentaryzmu zracjonalizowanego w pełni rozwinął się po 1945 roku.
Koncepcje Racjonalizacja najczęściej wiąże się ze wzmocnieniem pozycji władzy wykonawczej (roli prezydenta lub szefa rządu), jednak może wiązać się również z umocnieniem pozycji parlamentu w kierunku systemu rządów zgromadzenia. W historii istniało wiele koncepcji racjonalizacji parlamentaryzmu. Poza uregulowaniem zasad prawnych dotyczących działania parlamentu i wzmocnieniem roli egzekutywy, racjonalizację rozumiano także jako stworzenie mechanizmu zapewniającego skuteczność forsowania przez rząd swoich projektów legislacyjnych w parlamencie. Jednym ze sposobów rozumienia racjonalizacji parlamentaryzmu jest także przekształcenie w modelu reprezentatywności parlamentu poprzez reformy w prawie wyborczym, mające stworzyć system dwupartyjny lub dwublokowy, niwelujący ryzyko kryzysów gabinetowych, zwiększający stabilność rządów i gwarantujący silną pozycję rady ministrów zdolnej do wprowadzania proponowanych przez siebie ustaw. Innym rozwiązaniem racjonalizującym system parlamentarny w duchu idei Jeana-Jacques’a Rouusseau było ograniczenie roli parlamentu na rzecz demokracji bezpośredniej. mały|upright|Charles de Gaulle – twórca francuskiej konstytucji ustanawiającej półprezydencki system rządów, w którym znaczne prerogatywy przyznano prezydentowi (desygnuje premiera, przewodzi Radzie Ministrów, może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe, pełni funkcje zwierzchnika sił zbrojnych i reprezentuje państwo na arenie międzynarodowej i w wyjątkowych sytuacjach przejąć pełnię władzy w państwie) Przykładami systemu parlamentarnego zracjonalizowanego są systemy: westminsterski, kanclerski i semiprezydencki.
Niekiedy wyróżnia się dwa rodzaje racjonalizacji parlamentaryzmu: wariant mocny, polegający na wzmocnieniu pozycji prezydenta i wariant słaby, polegający na podkreśleniu pozycji ustrojowej rządu.
Mechanizmy racjonalizacji Według Roberta Puchty racjonalizacja parlamentaryzmu oznacza „określenie zespołu rozwiązań konstytucyjnych, które wzmacniają pozycję gabinetu wobec legislatywy i pozwalają mu trwać oraz efektywnie realizować politykę państwa, dopóki w łonie izb nie ukształtuje się większość pozytywna, zdolna do powołania nowej rady ministrów i przejęcia odpowiedzialności za sprawy krajowe”.
Za modelowe warianty parlamentaryzmu zracjonalizowanego uznaje się ustroje Francji (konstytucja V Republiki wprowadzająca system semiprezydencki) i Niemiec (Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec wprowadzająca system kanclerski).
Podstawowymi mechanizmami zapewniającymi wzmocnioną pozycje gabinetu w zracjonalizowanym parlamentaryzmie są: procedura kreacji rządu dostosowana do zmiennej rzeczywistości politycznej i znacznego rozbicia politycznego parlamentu (np. polska trójstopniowa procedura powołania rządu) oraz mechanizm konstruktywnego wotum nieufności, w myśl którego odwołanie starego rządu równa się powołaniu nowego – rozwiązanie to oprócz zebrania przez opozycję większości negatywnej wymaga także osiągnięcia większości pozytywnej. Inne mechanizm racjonalizacji odnoszące się do rządu lub głowy państwa to m.in. prawo inicjatywy ustawodawczej dla tych podmiotów, prawo weta ustawodawczego dla głowy państwa, nadanie klauzuli pilności projektom rządowym. W Niemczech uprawnienia kanclerza wzmacniane są poprzez możliwość funkcjonowania tzw. kanclerza mniejszościowego, nadrzędność kanclerza wobec ministrów, którzy odpowiadają przed nim (parlament nie może ich indywidualnie odwołać), czy możliwość tworzenia prawa za zgodą Bundesratu w stanie wyższej konieczności ustawodawczej. We Francji pozycja prezydenta została wzmocniona przez elekcję w wyborach powszechnych, prawo kierowania ustaw do Rady Konstytucyjnej w celu zbadania ich zgodności z ustawą zasadniczą, przewodniczenie komitetem obrony narodowej jako zwierzchnik sił zbrojnych, prawo czynnej i biernej legacji, zdolność ratyfikowania traktatów międzynarodowych, uprawnienie do przejęcia pełni władzy w państwie (jeżeli instytucje Republiki, niepodległość państwa, integralność jego terytorium bądź wykonywanie zobowiązań międzynarodowych znajdą się w bezpośrednim i poważnym zagrożeniu i gdy normalne funkcjonowanie określonych w Konstytucji władz publicznych zostało przerwane), prawo weta ustawodawczego, prawo rozwiązania Zgromadzenia Narodowego i przewodniczenie Radzie Ministrów przez prezydenta.
W Polsce racjonalizacja parlamentaryzmu przejawia się m.in. we wzmocnieniu pozycji premiera i prezydenta. Wzmocnienie tego pierwszego i całej Rady Ministrów odbywa się dzięki powierzeniu mu wyłącznego prawa inicjowania zmian w składzie Rady Ministrów oraz kierowania jej pracami, wprowadzeniu instytucji konstruktywnego wotum nieufności i regulacji utrudniających przegłosowanie wotum (wyższa liczba wymaganych podpisów pod wnioskiem i wymóg zachowania odstępu czasowego pomiędzy kolejnymi wnioskami), możliwości wprowadzenia klauzuli pilności przez rząd w stosunku do ustaw i powiązaniu istnienia rządu z osobą premiera. Ponadto, zgodnie z przepisami, Rada Ministrów kieruje administracją rządową, zapewnia wykonanie ustaw, w tym budżetu państwa, chroni interesy Skarbu Państwa, zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne kraju, sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności państwa, a także w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi. Wzmocnienie prezydenta polega zaś na tym, że jest on wybierany w wyborach powszechnych, a nie przez parlament (silna legitymizacja społeczna), powierzeniu mu roli arbitra i strażnika konstytucji oraz prawa weta ustawodawczego, do którego przełamania niezbędna jest większość trzech piątych posłów, a także nadanie mu wyjątkowego prawa wydawania rozporządzeń z mocą ustawy w czasie stanu wojennego.
Przypisy
Kategoria:Prawo konstytucyjne