thumb|Chrismarium z Niemiec, 1636 (srebro złocone, Muzeum Wiktorii i Alberta, Londyn) thumb|Chrismarium z XVI wieku w arce z XX wieku, Sasamón thumb|Srebrna arka (skrzynka) i trzy ampułki z początku XVII wieku, ze skarbca w Saint-Jean-du-Doigt (Francja).

Chrismarium (również chrismal, kryzmarium, naczynie na oleje święte, ampułki na oleje święte, hiszp. crismera, fr. coffret aux saintes huiles, chorw. krizmarij / hrizmarijum) – okrągłe naczynie, mały metalowy dzbanuszek z pokrywką lub pojemnik przeznaczony do przechowywania olejów świętych i krzyżma, uznawany za sakramentale w Kościele katolickim.

Gdy naczynia te mają duże rozmiary, jak te używane w katedrach, określa się je mianem amfor. Uważa się, że najstarszymi zachowanymi chrismariami są szklane i metalowe buteleczki przechowywane w katedrze w Monzy.

Budowa i zawartość Chrismarium składa się zazwyczaj z trzech pojedynczych naczyń, które mogą mieć kształt słoiczków, ampułek, cylindrycznych pudełek z pokrywkami, a także formę prostopadłościanów z zakrętkami. Wykonywane są zazwyczaj ze złota lub srebra (pierwotnie głównie ze srebra), a od zewnętrznej strony bywają zdobione reliefami oraz emblematami i motywami sakralnymi. Niekiedy do ich wyrobu używa się również innych materiałów, takich jak stop ołowiu z cyną lub samej cyny, która jako powszechny, trwały i niedrogi surowiec była typowa dla obiektów powstających m.in. na ziemiach polskich (w tym na Kresach dawnej Rzeczypospolitej).

Poszczególne pojemniki są zazwyczaj oznaczone wygrawerowanymi literami, które informują o ich zawartości: Pierwsze naczynie, oznaczane zazwyczaj literą I lub INF (od łac. oleum infirmorum), zawiera olej przeznaczony do namaszczenia chorych. Drugie naczynie, oznaczane skrótem C, CAT lub czasem powiązane z O (od łac. oleum catechumenorum), zawiera olej katechumenów. Trzecie naczynie, oznaczane skrótem CHR lub literą O (od łac. oleum sanctum), zawiera święte krzyżmo, które jest wykorzystywane do namaszczania podczas udzielania sakramentów chrztu, bierzmowania i święceń kapłańskich.

Każde z trzech naczyń posiada z reguły własny futerał lub etui, jednak bardzo często mniejsze pojemniki są ze sobą połączone w jeden obiekt i wspólnie umieszczone w ozdobnej, drewnianej lub metalowej skrzynce (arce). Wnętrze takich skrzynek bywa niekiedy idealnie dopasowane do kształtu ampułek lub zawiera specjalną perforowaną płytkę, która utrzymuje je stabilnie na miejscu. Mogą być także umieszczane na tackach lub dekoracyjnych postumentach. W celu ułatwienia przenoszenia olejów (szczególnie do sakramentów udzielanych poza kościołem, takich jak chrzest czy namaszczenie chorych), wykształciła się forma niewielkich chrismariów składających się zaledwie z dwóch pojemników. Przenoszono je często w bursie, nierzadko wspólnie z wiatykiem.

Użycie i historia Pierwsze znane ze źródeł naczynia na oleje pochodzą z X wieku, choć w praktyce używano ich już wcześniej. Historycznie chrismaria były przechowywane na honorowych miejscach i uroczyście noszone w procesjach. Ich powszechny wygląd uległ zmianie w XVII wieku, kiedy to zaczęły przybierać formę zestawów trzech małych, cylindrycznych pojemników z pokrywkami. W Hiszpanii nie zachowały się autentyczne egzemplarze sprzed XIII wieku, chociaż bez wątpienia używano ich znacznie wcześniej. Właśnie od tamtego okresu pojawił się zwyczaj umieszczania mniejszych amfor w bogato zdobionych skrzynkachFrancisco Naval y Ayerbe: Arqueología y bellas artes, 1922..

Każdy kościół parafialny zazwyczaj posiada swoje własne chrismarium, które jest w razie potrzeby napełniane i uzupełniane z dużej amfory katedralnej. Zapas olejów świętych jest corocznie konsekrowany przez biskupa w Wielki Czwartek (podczas tzw. Mszy Krzyżma) i przechowywany w katedralnym chrismarium.

Zarówno w kościołach katedralnych, jak i parafialnych, chrismaria oraz inne naczynia ze świętymi olejami są tradycyjnie przechowywane pod kluczem w specjalnych ściennych szafkach lub wnękach, nazywanych ambrami. Ze względów praktycznych i liturgicznych, ambry takie umieszczano najczęściej w prezbiterium kościoła lub w bezpośrednim sąsiedztwie chrzcielnicy.

Inne znaczenie terminu

W dawnym słownictwie historyczno-kościelnym określenie chrismarium (inaczej consignatorium ablutorum) odnosiło się również do specjalnego pomieszczenia lub wydzielonego miejsca w kościele, w którym nowo ochrzczonym udzielano sakramentu bierzmowania (nazywanego dawniej signaculum lub signum). Tego typu odrębne miejsca w świątyniach stanowiły jednak rzadkość, ponieważ sakramentu tego najczęściej udzielano po prostu w sacrarium.

Przypisy

Zobacz też Krzyżmo Namaszczenie

Bibliografia Francisco Naval y Ayerbe: Arqueología y bellas artes, 1922. Marina Bender Maringer: Kripta katedrale sv. Terezije Avilske u Požegi, Radovi Zavoda za znanstveni i umjetnički rad u Požegi, nr 1 (2012). Ilija Drmić: O sakramentu potvrde ili krizme, Župa sv. Jure Vir.

Kategoria:Naczynia liturgiczne Kategoria:Sakramentalia

en:Chrismarium