Obóz kontrolno-filtracyjny NKWD nr 0331 w Kutaisi (ros. Проверочно-фильтрационный лагерь НКВД № 0331, w skrócie PFŁ nr 0331) – radziecki obóz kontrolno-filtracyjny działający w latach 1945–1947 w Kutaisi, na terenie Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Został utworzony przez NKWD w celu przetrzymywania i wykorzystywania do pracy osób poddawanych kontroli przez sowieckie organy bezpieczeństwa. Więźniowie pracowali przede wszystkim przy budowie Kutaiskiej Fabryki Samochodów i związanej z nią infrastruktury przemysłowej.
Wśród osadzonych znajdowali się obywatele różnych państw i przedstawiciele wielu narodowości, w tym Niemcy, Japończycy, Polacy, Litwini, Łotysze, Estończycy, Rosjanie i Ukraińcy. Szczególną grupę stanowili polscy żołnierze Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej oraz cywile aresztowani przez władze sowieckie na Wileńszczyźnie. Według Instytutu Pamięci Narodowej w Kutaisi zmarło z głodu, chorób i wycieńczenia kilkuset Polaków.
Utworzenie i organizacja Obóz został utworzony na podstawie rozkazu NKWD ZSRR nr 00911 z 30 lipca 1945 roku. Główny Zarząd Budowy Lotnisk NKWD miał zorganizować w Kutaisi obóz kontrolno-filtracyjny przeznaczony dla 7500 osób. Początkowo planowano utworzenie trzech oddziałów, z których każdy miał pomieścić po 2500 więźniów. Komendantem obozu został podpułkownik Kobeszawidze.
Do 1 stycznia 1946 roku obóz składał się z sześciu oddziałów, w których przebywały łącznie 7553 osoby. Więźniowie pochodzili z różnych obszarów Związku Radzieckiego oraz z państw zajętych przez Armię Czerwoną pod koniec II wojny światowej. Znajdowali się wśród nich byli jeńcy wojenni, robotnicy przymusowi, osoby powracające z terenów okupowanych przez Niemcy oraz ludzie uznani przez sowieckie organy bezpieczeństwa za politycznie podejrzanych.
Obozy kontrolno-filtracyjne służyły sprawdzaniu przeszłości osadzonych i ustalaniu, czy podczas wojny współpracowali z przeciwnikiem Związku Radzieckiego, przebywali na terenach okupowanych albo należeli do organizacji uznawanych przez władze sowieckie za wrogie. Status osób umieszczanych w takich placówkach różnił się od statusu więźniów skazanych prawomocnym wyrokiem, jednak w praktyce osadzeni podlegali ścisłemu nadzorowi, ograniczeniom wolności i obowiązkowi pracy.
Polacy w obozie Polacy przetrzymywani w Kutaisi byli częścią większej grupy obywateli polskich aresztowanych przez NKWD w Wilnie i na Wileńszczyźnie na przełomie 1944 i 1945 roku. Wśród zatrzymanych znajdowali się żołnierze Armii Krajowej, członkowie polskiego podziemia niepodległościowego oraz osoby cywilne podejrzewane o związki z konspiracją.
Po aresztowaniu część więźniów została wywieziona w marcu i kolejnych miesiącach 1945 roku do obozu kontrolno-filtracyjnego nr 0321 w Jełszance koło Saratowa. W październiku 1945 roku grupę internowanych przeniesiono z Jełszanki do obozu nr 0331 w Kutaisi. W polskich materiałach dotyczących upamiętnienia obozu wskazywano, że więźniowie ci zostali deportowani przez NKWD z regionu Wilna w 1945 roku.
Władze sowieckie nie uznawały większości osadzonych Polaków za jeńców wojennych. Mieszkańców Wileńszczyzny, która po 1944 roku znalazła się w granicach Litewskiej SRR, traktowano często jako obywateli sowieckich, bez względu na ich wcześniejsze obywatelstwo polskie. Utrudniało to późniejsze ustalenie liczby więźniów oraz odtworzenie ich losów w dokumentacji radzieckiej.
Praca i warunki bytowe Więźniowie byli wykorzystywani przede wszystkim przy wznoszeniu Kutaiskiej Fabryki Samochodów, której budowa należała do ważnych przedsięwzięć przemysłowych w powojennej Gruzińskiej SRR. Pracowali również przy budowie obiektów pomocniczych fabryki, dróg i infrastruktury technicznej, a także w kamieniołomach i cegielniach.
Warunki życia i pracy były ciężkie. Osadzonym doskwierały niedostateczne wyżywienie, brak właściwej odzieży, choroby zakaźne, przeciążenie pracą oraz niewystarczająca opieka medyczna. Z relacji byłych więźniów wynika, że szczególnie trudny był pierwszy okres pobytu w Kutaisi, kiedy infrastruktura obozowa nie była jeszcze przygotowana do przyjęcia tak dużej liczby ludzi.
Niedożywienie, wycieńczenie i choroby powodowały wysoką śmiertelność. IPN szacuje, że w latach 1945–1947 w obozie zmarło kilkuset polskich więźniów. Na prowizorycznych cmentarzach obozowych grzebano także zmarłych innych narodowości, w tym Japończyków, Litwinów, Łotyszy, Estończyków, Rosjan i Ukraińców. Dokładne rozmieszczenie mogił oraz identyfikacja pochowanych osób nie zostały w pełni ustalone.
Protest i likwidacja W kwietniu 1947 roku polscy więźniowie zorganizowali protest, określany w relacjach także jako strajk. Odmawiali wychodzenia do pracy, domagając się wyjaśnienia swojego statusu oraz zwolnienia. Informacje o proteście zachowały się zarówno we wspomnieniach więźniów, jak i w dokumentach radzieckich, w których zachowanie Polaków opisywano jako „aktywny sabotaż” i odmowę pracy.
Po proteście władze obozowe poinformowały osadzonych o planowanym zwolnieniu i wyjeździe z Kutaisi. W praktyce Polaków podzielono na trzy grupy i w maju 1947 roku skierowano do kolejnych obozów podległych Głównemu Zarządowi do spraw Jeńców Wojennych i Internowanych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR. Więźniów przewieziono do obozu nr 270 w Borowiczach, obozu nr 204 w Astrachaniu oraz obozu nr 108 w Stalingradzie.
Do obozu nr 270 w Borowiczach trafiła grupa 467 osób przetrzymywanych wcześniej w Kutaisi. Większość internowanych zwolniono lub repatriowano do Polski w latach 1948–1949, często za pośrednictwem obozu nr 284 w Brześciu. Część osadzonych wróciła wcześniej do miejsc zamieszkania w Litewskiej SRR, niektórzy zostali przeniesieni do więzień, a inni zmarli podczas pobytu w obozach.
Obóz nr 0331 zakończył działalność w 1947 roku. Zwolnienie lub przeniesienie osadzonych wiązało się z ograniczaniem systemu obozów kontrolno-filtracyjnych po zakończeniu głównych powojennych operacji sprawdzania repatriantów i byłych jeńców.
Upamiętnienie i badania Losy Polaków osadzonych w Kutaisi były przez wiele dziesięcioleci znane przede wszystkim z relacji byłych więźniów i ich rodzin. Jednym ze świadectw jest tekst Heleny Szostakiewicz „Basia” z domu Sawickiej zatytułowany Łagier nr 0331 w Kutaisi (1945–1947), opublikowany w zbiorze wspomnień żołnierzy Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej.
Badania nad polskimi więźniami obozu prowadził historyk Dariusz Rogut, który opisał ich losy w monografii poświęconej tzw. saratowskiemu szlakowi deportowanych z Wileńszczyzny. Wyniki badań oparto m.in. na dokumentach radzieckich, materiałach Litewskiego Archiwum Specjalnego, relacjach więźniów i dokumentacji dotyczącej późniejszych obozów, do których przewieziono Polaków z Kutaisi.
W marcu 2019 roku przedstawiciele Instytutu Pamięci Narodowej, Ambasady RP w Tbilisi, władz Kutaisi i administracji regionu Imeretia rozpoczęli rozmowy dotyczące upamiętnienia miejsca śmierci i pochówku polskich więźniów. Strona polska przekazała wówczas władzom i mieszkańcom miasta dwujęzyczne opracowanie poświęcone obozowi i jego ofiarom.
6 listopada 2022 roku w Kutaisi odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Polakom przetrzymywanym w obozie nr 0331. Uroczystość odbyła się równocześnie z otwarciem Polsko-Gruzińskiego Interdyscyplinarnego Centrum Badawczego im. Stefana Krukowskiego przy Państwowym Uniwersytecie im. Akakiego Ceretelego. Zaprezentowano także film dokumentalny Łagier 0331 w reżyserii Grzegorza Czerniaka, Jerzego Rohozińskiego i Wojciecha Saramonowicza.
Przypisy
Kategoria:Obozy NKWD Kategoria:Historia Kutaisi Kategoria:Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich Kategoria:Stosunki polsko-gruzińskie