Lewi ben Gerson (), znany szerzej jako Gersonides oraz pod akronimem RaLBaG (, od Rabbi Lewi ben Gerszom; ur. 1288 w Prowansji, zm. 20 kwietnia 1344) – żydowski filozof, astronom i matematyk, komentator Tanachu oraz znawca Talmudu. Jest zaliczany do najważniejszych przedstawicieli średniowiecznej filozofii żydowskiej po Majmonidesie. Jego głównym dziełem jest wielotomowy traktat Milḥamot ha-Szem („Wojny Pańskie”, ), w którym starał się wykazać zgodność arystotelizmu z tradycją żydowską. W źródłach łacińskich występował jako Leo de Balneolis lub Leo Hebraeus („Lew Hebrajczyk”). Część jego poglądów, zwłaszcza teza, że Bóg nie zna z góry przyszłych wolnych wyborów człowieka, ściągnęła na niego oskarżenia o herezję, a jego filozofię późniejsi myśliciele żydowscy odrzucili.
Pisał po hebrajsku dzieła z zakresu matematyki, astronomii, filozofii, teologii, fizyki, logiki i astrologii. W matematyce jako jeden z pierwszych znanych europejskich autorów posłużył się indukcją matematyczną i wyprowadził podstawowe wzory kombinatoryczne, a w astronomii, opierając się na własnych obserwacjach, zakwestionował model Ptolemeusza. Przypisuje mu się skonstruowanie przyrządu do pomiaru odległości kątowych między ciałami niebieskimi, tzw. laski Jakuba. Na jego cześć nazwano na Księżycu.
Życie O życiu Gersonidesa zachowało się niewiele wiadomości. Urodził się w 1288 roku w Prowansji, przy czym opracowania nie są zgodne co do dokładnego miejsca: jedne wskazują Bagnols-sur-Cèze, od którego nazwy wywodzi się łacińska forma jego nazwiska de Balneolis, inne mówią jedynie o możliwym pobycie w tym mieście. Niemal całe życie spędził w Orange, skąd podróżował do Awinionu. Za panowania Andegawenów, a później rezydujących w Awinionie papieży, w regionie tym prowadzono stosunkowo łagodną politykę wobec Żydów. Po upadku żydowskiej kultury w Hiszpanii w XIII wieku Prowansja stała się głównym ośrodkiem żydowskiego życia umysłowego, zwłaszcza w dziedzinie filozofii i teologii. Choć bywał tytułowany rabinem, nigdy nie zajmował oficjalnego stanowiska rabina. Istnieją poszlaki, że parał się tradycyjnym zajęciem swojej rodziny, czyli udzielaniem pożyczek pieniężnych. Tożsamość ojca Gersonidesa pozostaje sporna. uważał, że był nim uczony , autor encyklopedii Brama niebios. Za bardziej prawdopodobnego ojca uważa się natomiast notabla z Béziers o tym samym imieniu, wymienianego w średniowiecznych kronikach. Brat Gersonidesa, Salomon, był lekarzem papieskim w Awinionie i pomagał przy łacińskim przekładzie jego prognostyku, czyli prognozy astrologicznej.
Katalog biblioteki Gersonidesa, spisany jego własną ręką i odkryty w 1975 roku przez , wymienia 168 rękopiśmiennych ksiąg, wszystkie w języku hebrajskim. Gersonides mówił po prowansalsku, natomiast zakres jego znajomości łaciny i arabskiego pozostaje niepewny. Tamar Rudavsky przypuszcza, że mógł czytać po łacinie, ponieważ jego pisma zdradzają znajomość ówczesnych dyskusji scholastycznych. Równie dobrze mógł jednak dowiadywać się o nich z rozmów ze współczesnymi mu chrześcijanami. Najprawdopodobniej nie znał również greki. W jego bibliotece nie odnotowano dzieł filozofii greckiej, nawet w przekładach. Według niektórych przekazów był żonaty ze swą daleką kuzynką, nic natomiast nie wiadomo o jego dzieciach. Zmarł 20 kwietnia 1344 roku. Miejsca jego śmierci nie da się ustalić z pewnością: wskazywano Awinion, a część opracowań podaje jedynie Prowansję.
Filozofia i teologia mały|Bliższa Ziemi część kosmosu według Gersonidesa. W środku Ziemia, dalej warstwa meteorów oraz sfery Księżyca i planet; między sferami planet znajduje się płyn Gersonides był zdecydowanym zwolennikiem filozofii Arystotelesa, którą poznał za pośrednictwem komentarzy Awerroesa. Własne komentarze do Awerroesa napisał między 1319 a 1324 rokiem. Jego najwcześniejszym ukończonym samodzielnym dziełem jest traktat Sefer ha-Heqesz ha-jaszar („O poprawnych sylogizmach”) z 1319 roku, poświęcony problemom logiki modalnej Arystotelesa. Wcześnie przełożono go na łacinę jako , lecz bez nazwiska autora. W odróżnieniu od Majmonidesa otwarcie deklarował przywiązanie do arystotelizmu, pisał analitycznie i przedstawiał swoje poglądy wprost, bez warstwy ezoterycznej przypisywanej dziełom tego ostatniego. Takie podejście było jednym z powodów mniejszej popularności jego pism.
Głównym dziełem Gersonidesa jest powstały w latach 1317–1329 wielotomowy traktat Milḥamot ha-Szem (, „Wojny Pańskie”). Traktat, wzorowany na Przewodniku błądzących Majmonidesa, ma wykazać, że filozofia Arystotelesa nie przeczy tradycji żydowskiej, a Pismo i racjonalizm są w pełni zgodne. We wstępie Gersonides wymienia sześć głównych problemów rozważanych w dziele: nieśmiertelność duszy, proroctwo, wiedzę Boga o rzeczach jednostkowych, opatrzność, przyczyny ruchu sfer niebieskich oraz stworzenie świata. Argumentację opiera przede wszystkim na rozumowaniu filozoficznym, a nie na tekście Tory.
Nieśmiertelność duszy Gersonides, podobnie jak Majmonides i wielu innych perypatetyków, sądził, że dusza osiąga nieśmiertelność dzięki wyższym pojęciom, które człowiek przyswaja w ciągu życia za pośrednictwem . Jest to kosmiczna zasada rozumu, emanująca z oddzielonych intelektów – duchowych bytów poruszających sfery niebieskie. Odróżniał przy tym intelekt materialny (wrodzoną każdemu zdolność uczenia się, ginącą wraz z ciałem) od intelektu nabytego, który przeżywa śmierć. Jak ujmuje to , „człowiek jest nieśmiertelny o tyle, o ile osiąga dostępną mu doskonałość intelektualną […]; ta wiedza przeżywa jego śmierć cielesną i stanowi jego nieśmiertelność”. Odrzucał zarazem rozpowszechnioną wśród perypatetyków naukę o „połączeniu” () ludzkiego intelektu z Intelektem Czynnym: człowiek zdobywa wiedzę stopniowo i z natury cząstkowo, nigdy więc nie osiąga tożsamości poznawczej, jakiej wymagałoby takie zjednoczenie.
Awerroes twierdził, że intelekt materialny jest częścią Intelektu Czynnego, wspólnego dla wszystkich, a przez to nie podlega indywiduacji, czyli podziałowi na odrębne byty jednostkowe. Gersonides utrzymywał inaczej: dusze poszczególnych ludzi różnią się, ponieważ różny jest zasób i układ nabytej przez nich wiedzy. Przyjął przy tym stanowisko Aleksandra z Afrodyzji, że nieśmiertelność polega na intelektualnym udoskonaleniu intelektu materialnego, choć inaczej niż Aleksander pojmował naturę tego udoskonalenia. Osobliwością jego systemu było uznanie, że nieśmiertelność zapewnia nie tylko wiedza metafizyczna, lecz także naukowa – co silnie motywowało do uprawiania nauki oraz czyniło przekazywanie wiedzy moralnym obowiązkiem filozofa.
Proroctwo Drugą księgę Wojen Pańskich Gersonides poświęcił proroctwu. Ponieważ w jego ujęciu nawet Bóg nie zna z góry przyszłych zdarzeń przygodnych (takich, które mogą zajść, ale nie muszą), prorok nie może otrzymać wiedzy o zdarzeniach jednostkowych. Otrzymuje natomiast wiedzę o ogólnych prawidłowościach i sam musi odnieść ją do konkretnych okoliczności. Od pozostałych ludzi odróżnia go większa zdolność przyjmowania takiej wiedzy oraz umiejętność stosowania jej do jednostkowych sytuacji.
Wiedza Boga i opatrzność W kwestii Bożej wiedzy o szczegółach świata Gersonides zajął stanowisko pośrednie: uważał, że wiedza Boga nie ogranicza się – jak chciał Arystoteles – do gatunków rzeczy, ale nie obejmuje też wszystkich szczegółów jednostkowych. Sądził, że Bóg zna z góry wszystkie możliwości stojące przed człowiekiem, nie wie jednak, którą z nich człowiek wybierze, korzystając z wolnej woli. Pogląd ten był niezgodny z tradycyjnym ujęciem Bożej wszechwiedzy.
Co do sposobu, w jaki Bóg rządzi światem, Gersonides podzielał pogląd Majmonidesa: istnieje ogólna opatrzność gatunkowa oraz opatrzność indywidualna, obejmująca jednak tylko ludzi, którzy dostatecznie udoskonalili swój intelekt. Utrzymywał, że zło nigdy nie pochodzi od Boga, lecz jedynie od materii. Odszedł też od rozpowszechnionego wówczas poglądu, zgodnie z którym Intelekt Czynny jest ostatnim ogniwem łańcucha oddzielonych intelektów, w którym każdy kolejny emanuje z poprzedniego. Jego zdaniem Intelekt Czynny emanuje ze wszystkich intelektów poruszających sfery niebieskie i dzięki temu łączy w spójną całość cząstkową wiedzę każdego z nich.
Stworzenie świata Majmonides wyliczał trzy teorie pochodzenia świata: wieczność świata (za Arystotelesem), powstanie z pramaterii (za Platonem) oraz stworzenie z niczego (za Księgą Rodzaju). Gersonides odrzucił stworzenie i przyjął stanowisko zbliżone do platońskiego: świat został ukształtowany z materii istniejącej odwiecznie. Odróżniał przy tym „prawieczną materię”, niepojmowalną i pozbawioną wszelkiej formy, od „pramaterii” zdolnej potencjalnie przyjmować formę. Ta druga odgrywa istotną rolę w jego kosmologii – jest bowiem płynem („ciałem niezachowującym kształtu”) wypełniającym przestrzeń między , oddzielającym je od siebie i izolującym ich ruchy.
Na poparcie swych tez Gersonides – inaczej niż Majmonides, który uważał stworzoność świata za niedowodliwą – wysunął szereg własnych, złożonych dowodów na to, że świat został stworzony. Dowody te były skierowane przeciw stanowisku Arystotelesa: miały wykazać, że stworzenie świata wynika z samej jego fizyki. Opierały się na spostrzeżeniu, że obecność pewnych właściwości w ciałach (np. akcydensów, czyli cech przygodnych, oraz zdolności oddziaływania na inne ciała) świadczy o ich stworzoności. Podobny wniosek płynął z mierzalnego, ilościowego charakteru czasu: czas nie może stanowić urzeczywistnionej nieskończoności, czyli istniejącej naraz w całości. Przynajmniej jeden z tych dowodów jest niezależny od założeń geocentrycznych, a nawet antropocentrycznych.
Komentarze biblijne Komentarze Gersonidesa do Tanachu, powstałe między 1325 a 1338 rokiem, mają analityczny charakter i wykładają poglądy autora otwarcie, bez odwołań do mistyki czy tajemnicy. W znacznie większym stopniu niż Majmonides traktował narracje biblijne jako opis rzeczywistych zdarzeń, a do alegorii sięgał tylko wówczas, gdy dosłownego sensu nie dawało się pogodzić z filozofią. Znaczną część komentarza do Tory poświęcił halasze, czyli żydowskiemu prawu religijnemu. Szczegóły prawa wyprowadzał z prostego sensu Pisma za pomocą własnych reguł logicznego wnioskowania, a nie tradycyjnych reguł wykładni rabinicznej przypisywanych rabinowi . Ukończony w 1325 roku komentarz do Księgi Hioba należał do jego najpopularniejszych dzieł. Dotyczy problemu Bożej opatrzności i uzupełnia czwartą księgę Wojen Pańskich.
Nauki moralne wywiedzione z komentowanych ksiąg biblijnych wydał osobno w dwóch tomach pod tytułem To’aliyot (, „Pożyteczne pouczenia”). W odróżnieniu od samych Wojen Pańskich zyskały one aprobatę ówczesnych autorytetów. Komentarz do Tory został po raz pierwszy wydany drukiem w 1476 roku w Mantui i znalazł się wśród pierwszych dziewiętnastu drukowanych ksiąg żydowskich. Do spadku popularności komentarza przyczyniła się niechęć wielu autorów żydowskich, zwłaszcza Chasdaja Kreskasa i Izaaka Abrabanela, wobec filozofii Gersonidesa.
Filozofia przyrody Teoria ruchu Gersonides odrzucił pogląd Arystotelesa, że do ruchu ciał ziemskich potrzebny jest stale działający czynnik poruszający. Dowodził, że w niektórych przypadkach taki poruszyciel nie jest konieczny: ciało spadające porusza się z coraz większą prędkością, dopóki nie zatrzyma go podłoże. Jego rozważania zawierają tym samym elementy późniejszego pojęcia ruchu bezwładnego, choć nie posunął się tak daleko jak Ockham czy Kreskas. Podobnie jak wielu współczesnych mu uczonych starał się wyjaśnić zjawisko magnetyzmu, trudne do ujęcia w ramach fizyki Arystotelesa. Odrzucił wyjaśnienie Awerroesa, jakoby z magnesu wychodziły niewidzialne cząstki, i przyjął, że w magnesie tkwi szczególna siła natury działająca na żelazo.
Żywa przyroda mały|Początek komentarza Gersonidesa do awerroesowej parafrazy pism Arystotelesa o zwierzętach w późniejszym odpisie z lat 1460–1463