Stracona noc – opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza wydane w 1947 roku przez Spółdzielnię Wydawniczą „Wiedza” w zbiorze Nowele włoskie. Utwór przedstawia historię Wacława i jego szofera, którzy zatrzymują się w dworku, gdzie dochodzi do serii wydarzeń z udziałem jego mieszkańców. Opowiadanie powstało na przełomie lat 1941/42 podczas okupacji niemieckiej.

Literaci interpretowali Straconą noc jako opowiadanie o niespełnieniu, zaburzeniu społecznych hierarchii i biernej postawie bohaterów, zestawiając je m.in. z Heptameronem Małgorzaty z Nawarry. Szczególną uwagę krytycy poświęcili postaci Faustyny, wskazując na jej niejednoznaczną pozycję społeczną oraz ograniczoną możliwość decydowania o własnym losie.

Na podstawie opowiadania powstało kilka adaptacji filmowych: Spotkania z 1957 roku w reżyserii Stanisława Lenartowicza, Stracona noc z 1974 roku w reżyserii Janusza Majewskiego oraz Nocne ptaki z 1993 roku w reżyserii Andrzeja Domalika.

Okoliczności powstania utworu thumb|Stawisko W czasie II wojny światowej Iwaszkiewicz mieszkał wraz z rodziną w swoim dworze Stawisko, gdzie powstał cały cykl Nowele włoskie, którego głównym motywem była miłość niespełniona lub nagle przerwana. Autor rozpoczął pracę nad zbiorem rok po przystąpieniu do pisania pamiętnika Książka moich wspomnień. Trzeciego grudnia 1941 roku napisał Koronki weneckie I, natomiast w dniach od 6 do 10 grudnia powstał Kongres we Florencji. Pracę nad Straconą nocą rozpoczął jeszcze w grudniu, a zakończył szóstego stycznia, dedykując utwór swojemu znajomemu Juliuszowi Ostrowskiemu. Ostatnim opowiadaniem wchodzącym w skład cyklu był Powrót Prozerpiny, ukończony 9 marca 1942 roku. Stracona noc ukazała się drukiem w 1947 roku w Warszawie nakładem Spółdzielni Wydawniczej „Wiedza” w zbiorze Nowele włoskie. Utwór został przetłumaczony m.in. na język czeski jako Zatracená noc (1960), litewski jako Prarastoji naktis (1961) oraz kazachski jako Esìl tùn (1970).

Fabuła Wacław Kisielecki wraca z Rzymu samochodem prowadzonym przez swojego szofera Konstantego. W nocy bohaterowie zatrzymują się w dworku, którego właściciel Jan mieszka ze służącą Faustyną. Podczas rozmowy Jan zwierza się ze swojej miłości do Faustyny, a jednocześnie zachęca gościa, by spędził z nią noc. W tym samym czasie Konstanty korzysta z okazji i udaje się do Faustyny. Sytuację gwałtownie przerywa niespodziewany powrót męża kobiety, co zmusza szofera do ucieczki. Wkrótce potem Konstanty wraz z Kisieleckim odjeżdżają z dworku.

Opinie krytyków Poeta Kazimierz Kupisz przyrównał Straconą noc do 20. opowiadania ze zbioru Heptameron Małgorzaty z Nawarry. Zauważył on, że spotkanie Konstantego z Faustyną odbywa się poza planem, w przeciwieństwie do romansu wdowy ze sługą, który został opisany. Stwierdził że „Narrator nie pominie, z wyraźną satysfakcją, przyłapanej in flagranti nabożnisi [...] Jak nietrudno było przewidzieć, postępowanie przedsiębiorczej wdówki spotkało się z powszechnym potępieniem rozmówców i nawet kobiety nie usiłowały znaleźć jakiegoś argumentu na jej obronę”.

Dorota Dąbrowska zwróciła uwagę na znaczenie tytułu pisząc „można interpretować w odniesieniu do faktu, że noc została spędzona bezczynnie i minęła bez ruchu. Żaden z uczestników rozmowy nie podjął działania, które było – w mniejszym lub większym stopniu jawnie – ich celem. Noc stracona podwójnie, bo również z tego powodu, że w czasie ich bezczynności ktoś inny – i to osoba niższa pod względem statusu społecznego – podjęła działanie, które nie stało się ich udziałem”.

Postać Faustyny była przedmiotem analizy krytyków. Zdaniem Dąbrowskiej „Dwoistość tekstu wyraża się w zaburzeniach spodziewanych układów, ładów – Janek jest gospodarzem dworu, a równocześnie podkreśla się jego młody wiek, Faustynka jest jego gospodynią, więc poniekąd służącą, ale równocześnie upragnioną panią. Kulminacyjną formą owego zaburzenia hierarchii staje się ostatecznie wspomniana przed chwilą okoliczność, a mianowicie to, że nocnym gościem Faustynki zostaje szofer Konstanty”. Kupisz podkreślił jej przeszłość „Przygoda z szoferem może świadczyć o zmysłowości, która czyniła z niej kobietę łatwą, o degradującej bierności erotycznej, ale nie stanowi materiału do formułowania miarodajnych ocen. Wiemy, że straciwszy wcześnie rodziców, była wychowywana przez właścicielkę majątku. Wiemy, że była bardzo ładna, ale domyślamy się, że nie miała żadnej możliwości decydowania o swym małżeństwie”.

Aleksandra Giełdoń-Paszek podkreślając fakt pisania zbioru podczas okupacji napisała „Ten estetyzm Nowel włoskich jest potwierdzeniem przekonania o niezniszczalności kultury i sile, jaką daje człowiekowi »formacja humanistyczna«”. Zwróciła też uwagę na zawarty w opowiadaniu opis rzymskich dzieł sztuki „Zestawione zostaje tu wiecznotrwałe piękno sztuki (»umarła piękność«) z prawdziwą tkanką życia, mimo że dominującym nastrojem miasta jest melancholia. Rzym kojarzony jest z kolorem brązowym (patyna). Występujące porównania są sugestywne, skłaniające czytelnika do nienowej konstatacji kulturozoficznej – Rzym jest miastem o nawarstwiającej się tkance dziejowej, wciąż jednak pulsującej życiem”.

Reżyser drugiej adaptacji Janusz Majewski we wstępie do zbioru opowiadań pisarza napisał „Dorobek literacki Jarosława Iwaszkiewicza jest tak bogaty i tak »filmowy«, że pewnie niejeden reżyser zaczerpnie z niego w przyszłości jakiś temat, o ile oczywiście wrócą czasy, kiedy filmowcy będą sięgać po literaturę, czyli po prostu czytać książki. Czasem wydaje mi się, że to już niemożliwe, ale myślę, że to jednak kiedyś nastąpi, że to musi nastąpić. Jest na świecie wiele rzeczy, w które nie warto wierzyć, ale w powrót czasów rozumu wierzyć trzeba”.

Adaptacje W 1957 roku premierę miał film Spotkania w reżyserii Stanisława Lenartowicza, będący adaptacją czterech utworów, w tym Straconej nocy. W głównych rolach wystąpili: Wieńczysław Gliński (Kisielecki), Kazimierz Orzechowski (Jan), Barbara Modelska (Faustyna) oraz Emil Karewicz (Konstanty). Pozostałe nowele wykorzystane w filmie to: Śliczna dziewczyna Marka Hłaski, Zuchwała panienka Kornela Makuszyńskiego i Lotnisko Stanisława Dygata.

Drugą adaptacją filmową była wydana w 1974 roku Stracona noc w reżyserii Janusza Majewskiego. W głównych rolach wystąpili: Andrzej Łapicki (Kisielecki), Olgierd Łukaszewicz (Jan), Alicja Jachiewicz (Faustyna) oraz Jan Nowicki (Konstanty). Na potrzeby filmu wprowadzono kilka zmian względem literackiego pierwowzoru: Wacław został przedstawiony jako starszy od Jana, w pierwszej scenie Jan gra nago na pianinie, a wątek homoerotyczny został wyraźniej zaakcentowany.

W 1993 roku premierę miał film Nocne ptaki w reżyserii Andrzeja Domalika, będący luźną adaptacją opowiadania. Wystąpili w nim Olgierd Łukaszewicz (Kisielecki), Mariusz Bonaszewski (Jan), Ewa Telega (Faustyna) oraz Mirosław Guzowski (Konstanty). Film, rozbudowany o dodatkowe dialogi, stanowił refleksję nad transformacją systemową w Polsce.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Polskie współczesne utwory literackie Kategoria:Polskie opowiadania Kategoria:Opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza Kategoria:Utwory literackie z 1947