Związek Artystów Scen Żydowskich w Polsce (ZASŻ, , Jidiszer Artistn Farajn in Pojln, do 1930 roku , Farajn fun Artistn fun der Jidiszer Bine), do 1924: Związek Zawodowy Artystów Żydowskich w Polsce (ZZAŻ, , Jidiszer Profesjoneler Artistn Farajn in Pojln) – założona w 1919 roku organizacja zrzeszająca żydowskich artystów teatralnych działających w Polsce.

Historia Pierwsze próby powołania związku Pierwsza próba powołania organizacji zawodowej zrzeszającej żydowskich aktrów miała miejsce 5 października 1916 roku, kiedy to w Warszawie odbyło się zebranie założycielskie Żydowskiego Stowarzyszenia Artystów. Wśród założycieli stowarzyszenia znaleźli się m.in. Samuel Landau, Jakub Kelter, Zysze Kac, Herman Fiszer, Jeszajahu Rotszajn, Szoszana Kahan i Julian Oskar. Związek nie działał długo, podjęto następnie jeszcze dwie próby powołania go.

Związek powstał w 1919 roku na skutek konfliktu artystów z dyrektorami warszawskich teatrów Centralnego, Wenus i Elizeum. Na początku sezonu 1918/1919 założona została grupa inicjatywna związku, której przewodził Izak Nożyk, a jej członkami byli również Michał Michalesko, Leon Charaz, Dawid Lederman, Symcha Rozen, Leon Rabinowicz i Herman Fiszer. Grupa ta wystąpiła do dyrektorów z szeregiem żądań dotyczących zatrudnienia aktorów, które zostały następnie odrzucone, wywołując pierwszy na ziemiach polskich strajk aktorów. Strajk został ostatecznie złamany przez przedsiębiorców, którzy angażowali aktorów indywidualnie, kompletując w ten sposób zespoły.

Powstanie organizacji W sali Teatru Centralnego zorganizowano zjazd założycielski, podczas którego oficjalnie powołano Związek Zawodowy Artystów Żydowskich. Na czele związku stanął Marek Arnsztajn, a w skład zarządu weszli Leon Charaz, Samuel Wajnberg, Michał Michalesko, Ignacy Schiper, Jakub Kelter, Mordechaj Mazo, Herman Fiszer, Ajzyk Samberg, Mattitjahu Kowalski, Dawid Lederman, Filip Laskowski i Symcha Rozen. Związek został zarejestrowany przez Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej 21 listopada 1919 roku. Naczelnym statutowym zadaniem związku była działalność na rzecz poprawy bytu ekonomicznego członków oraz „ich rozwoju kulturalnego, zawodowego i fizycznego”, a także m.in. podniesieniu poziomu artystycznego teatru żydowskiego w Polsce. Szczególną uwagę zwracano na tzw. szund teater.

Centrala związku mieściła się w Warszawie, przy ulicy Leszno 2. W tym samym budynku związek posiadał również bibliotekę, czytelnię i klub. Oddziały związku działały również w Łodzi, Lublinie, Wilnie i Lwowie. Na czele organizacji stał zarząd, w skład którego wchodził przewodniczący, wiceprzewodniczący, sekretarz, skarbnik, członkowie oraz zastępcy członków, jeden z członków pełnił także funkcję ekonoma. W związku działał także sąd koleżeński, komisja rewizyjna i rada artystyczna, które wraz z zarządem tworzyły Radę Naczelną.

Działalność w latach 20. W 1921 roku do związku należało 475 członków. Podczas III zjazdu ZZAŻ w dniach 20–22 września 1921 roku funkcję honorowej przewodniczącej pełniła Ester Rachel Kamińska, jako delegaci uczestniczyli w nim m.in. Ida Kamińska, Zygmunt Turkow, Ajzyk Samberg i Mordechaj Mazo.

Z powodu wysokiego poziomu bezrobocia w latach 1922–1923 zarząd związku starał się o uzyskanie koncesji na organizowanie zespołów, jednak z pięciu podań o koncesje przyjęta została tylko jedna, a koncesja została przyznana jedynie przewodniczącemu związku, Jakubowi Kelterowi. Poza tym swoją koncesję przekazał dla związku Zygmunt Turkow. W związku z tym zarząd zorganizował dwa zespoły. W organizacji panował wówczas kryzys wewnętrzny, który powodował częste zmiany zarządów oraz dymisje lub usuwanie przewodniczących, dochodziło również do „czystek” – usuwano wówczas osoby bez kwalifikacji artystycznych, co dotyczyło w dużej mierze aktorów z okresu I wojny światowej. Wielu członków wykluczono również z powodu niepłacenia składek, wynoszących 2% od dochodów brutto. W 1923 roku liczba członków związku spadła do 146 osób, w związku z czym zlikwidowano oddziały związku poza Warszawą.

Od grudnia 1922 roku pod auspicjami ZZAŻ założona została Żydowska Szkoła Dramatyczna, będąca pierwszą na ziemiach polskich żydowską szkołą teatralną. Jej dyrektorem był Michał Weichert, szkoła finansowana była również przez Kultur-Lige. Po roku działalności Weichert został oskarżony o „przywłaszczenie sobie szkoły” wraz z Kultur-Lige (tj. usunięcie jej spod wpływów związku), w związku z tym niedługo później ZZAŻ wycofał się z prowadzenia szkoły, a w konsekwencji została ona zamknięta. W rezultacie polemiki na łamach prasy między Weichertem i Jakubem Kelterem, Weichert został wkrótce później usunięty ze związku.

Na początku sezonu 1924/1925 doszło do kolejnego strajku przeciwko właścicielom warszawskich teatrów, który zorganizowano w związku z odrzuceniem przez przedsiębiorców żądań związku o zmianę ustaleń w zawartych wcześniej umowach.

Podczas zjazdu związku w 1924 roku zdecydowano o zmianie nazwy na Związek Artystów Scen Żydowskich (ZASŻ). Podczas zjazdu związku w sierpniu 1925 roku przewodniczącym został wybrany Ajzyk Samberg, a po jego rezygnacji stanowisko to objął wybrany podczas tego samego zjazdu wiceprzewodniczący, Michał Weichert. W 1925 roku podjęto również decyzję o przystąpieniu związku do Krajowej Rady Klasowych Związków Zawodowych. Zdecydowano również o tym, że każda osoba ubiegająca się o przyjęcie do związku zobowiązana była do żłożenia egzaminu przed komisją, po czym przyjmowana była do związku w charakterze aspiranta. Po zdaniu kolejnego egzaminu aspirant otrzymywał stopień kandydata, a po roku pracy w teatrze pełnoprawnego członka. Uzyskanie członkostwa w związku równało się praktycznie z prawem grania na scenach żydowskich w Polsce. Egzaminy członkowskie wprowadzono do związku już w 1922 roku, podczas zjazdu w 1926 roku stwierdzono jednak, że dotychczas do związku „można był odostać sie tylko przez protekcję”.

W 1926 roku Weichert został wybrany przewodniczącym związku. W 1927 roku przyjęto również nowy statut ZASŻ, a rok później także regulamin teatralny, wzorowany na regulaminie Związku Artystów Scen Polskich, w którym zawarto zasady pracy na scenie żydowskiej. W sezonie 1927/1928 zarząd związku otrzymał pięć koncesji na prowadzenie zespołów teatralnych. Organizacja dołączyła również do Międzynarodowej Unii Artystów Teatralnych. 24 października 1927, podczas nocnego zebrania zarządu ZASŻ, Weichert został odwołany ze stanowiska i usunięty z organizacji pod zarzutem prowadzenia szkodliwej działalności.

Działalność w latach 30. Jesienią 1930 roku z inicjatywy Marka Juwilera utworzono Dyrektoriat, który miał w imieniu związku zarządzać wszystkimi żydowskimi zespołami teatralnymi, eliminując w ten sposób prywatnych dyrektorów, którzy mieli być od tego czasu mianowani przez Dyrektoriat. W każdym zespole miał także działać wyznaczany przez związek komisarz. Dyrektoriat miał ustanawiać zespoły i wyznaczać ich lokalizację oraz kalendarz, a także ustalać gaże. Na czele Dyrektoriatu stanął Juwiler, Izaak Nożyk i Izaak Krelman. Po sześciu tygodniach działalności deficyt wynosił około 30 tysięcy złotych, co było sumą bliską rocznego budżetu ZASŻ. Dyrektoriat zawiesił działalność 7 grudnia tego samego roku, podczas nadzwyczajnego zjazdu związku w tym samym miesiącu winą za niepowodzenie obciążono jego kierownictwo.

2 lutego 1932 roku na mocy uchwały Rady Naczelnej ZASŻ usunięto ze związku 22 członków, którzy pozostawali w opozycji do Juwilera. 10 maja tego sameog roku grupa 27 aktorów, zarówno wydalonych ze związku, jak i innych, którzy do nich dołączli, przejęła siłowo lokal związku i usunęła z niego obradujących tam członków zarządu, wśród których znajdował się Juwiler. Następnie wybrano tymczasowy zarząd, na czele którego stanął dotychczasowy przewodniczący, Ajzyk Samberg. 21 maja członkowie wcześniejszego zarządu, Juwiler, Nisencwajg i Frydman zarekwirowali lokal związkowy w eskorcie czterech policjantów. Zwrócenie się przez władze związku w osobie Juwilera o pomoc do Policji przeciwko własnym członkom wywołało negatywne reakcje wśród żydowskich mieszkańców Warszawy. Prawdopodobnie w związku ze wzburzeniem, Juwiler wraz z pozostałymi członkami zarządu podali się do dymisji i zwrócili klucze do lokalu związku. W dniach 14–15 czerwca 1932 roku zorganizowano XV zjazd związku, który odbył się w teatrze Elizeum, wzięło w nim udział 52 delegatów oraz liczni goście i dziennikarze. Juwiler został wówczas usunięty ze związku. Przewodniczącym został wybrany Maks Bryn, który pełnił tę funkcję do 1939 roku.

W 1936 roku organizacja liczyła 324 członków, z których 62 przebywało na stałe poza Polską. Według Icchaka Grudberga w ZASŻ działała nielegalna komórka Komunistycznej Partii Polski.

Po wybuchu II wojny światowej organizacja przestała istnieć, w jej lokalu urządzono stołówkę dla artystów, którym zarządzał komitet złożony z członków jej kierownictwa oraz aktorów. Kamienica, w której mieściła się siedziba związku znalazła się następnie w obrębie getta warszawskiego. Budynek został następnie zniszczony, a jego ruiny wyburzone podczas budowy trasy W-Z.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Nieistniejące organizacje żydowskie w Polsce Kategoria:Organizacje w Warszawie Kategoria:Organizacje twórcze Kategoria:Stowarzyszenia artystyczne Kategoria:Język jidysz Kategoria:Organizacje związane z teatrem Kategoria:Związki zawodowe w II Rzeczypospolitej