SMS Amazone – niemiecki krążownik lekki (konstrukcyjnie krążownik pancernopokładowy, klasyfikowany jako mały krążownik – niem. ) z przełomu XIX i XX wieku, jedna z 10 zbudowanych jednostek typu Gazelle. Okręt miał wyporność pełną 3082 tony i osiągał prędkość 21,5 węzła, a jego główne uzbrojenie stanowiło 10 dział o kalibrze 10,5 cm i dwie wyrzutnie torped kalibru 45 cm.

Krążownik został zwodowany 6 października 1900 roku w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii, a 15 listopada 1901 roku wcielono go do służby w Kaiserliche Marine. Nazwa jednostki pochodziła od jednej z mitologicznych wojowniczek z plemienia Amazonek; był drugim okrętem w niemieckiej flocie o tej nazwie. SMS „Amazone” służył na Morzu Północnym i Bałtyckim, biorąc udział w I wojnie światowej. Wycofany ze służby w 1917 roku krążownik został po wojnie przebudowany na okręt szkolny i służył w Reichsmarine w latach 1923–1930, po czym wykorzystywano go jako hulk; ostatecznie został złomowany w 1954 roku.

Projekt i budowa Objęcie tronu Cesarstwa Niemieckiego przez Wilhelma II w 1888 roku spowodowało początek rozbudowy floty wojennej, niezbędnej do zdobycia i utrzymania zamorskich posiadłości. Oprócz budowy floty liniowej, mającej w przyszłości stanowić zagrożenie dla Royal Navy, potrzebna była rozbudowa sił lekkich, których zadaniem była służba patrolowa na wodach metropolii oraz reprezentowanie niemieckiej bandery oraz obrona interesów Cesarstwa w koloniach. Do końca lat 80. XIX wieku rolę tę spełniały korwety o napędzie parowo-żaglowym, kanonierki i awiza. W latach 90. XIX wieku zbudowano nowe jednostki przeznaczone zarówno do służby kolonialnej, jak też współdziałania z flotą krajową, którymi były IV klasy typu , krążownik III klasy oraz awiza i . Na bazie tego ostatniego okrętu w latach 1895–1896 w biurze konstrukcyjnym Urzędu Marynarki Rzeszy opracowano projekt nowoczesnych krążowników IV klasy zdolnych do operacji z flotą liniową i do służby kolonialnej, o nieco powiększonej wyporności, prędkości 20 węzłów i uzbrojeniu porównywalnym z o wiele droższym „Gefionem”, zaakceptowany przez kierownictwo Kaiserliche Marine. W uchwalonej w 1898 roku przez Reichstag ustawie morskiej zagwarantowano środki na budowę czterech krążowników IV klasy, powiększając ich liczbę do 10 po przyjęciu w 1900 roku drugiej ustawy morskiej (łącznie 50 mln marek do wykorzystania w latach 1897–1904). W 1899 roku zmieniono klasyfikację krążowników IV klasy na małe krążowniki (niem. ).

Krążownik został zamówiony pod tymczasową nazwą „Kleiner Kreuzer F”. Zbudowany został w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii pod numerem stoczniowym 87, będąc jedną z trzech jednostek typu Gazelle powstałych w tej stoczni. Budowa „małego krążownika F” i jego projekt zostały formalnie autoryzowane przez cesarza 13 lutego 1899 roku, finansowana z budżetu marynarki na rok 1900. Stępkę krążownika położono 1 grudnia 1899 roku, a ceremonia wodowania i chrztu odbyła się 6 października 1900 roku, z udziałem wiceadmirała Tirpitza i matki chrzestnej, Wielkiej Księżnej Hildy von Baden. Nazwa okrętu pochodziła od jednej z mitologicznych wojowniczych kobiet z plemienia Amazonek. Koszt budowy okrętu wyniósł 4 858 000 marek.

Dane techniczne Charakterystyka ogólna Okręt był małym krążownikiem o sylwetce podobnej do poprzedników („Hela” i „Gefion”), różniąc się od tego ostatniego dwoma wysokimi kominami zamiast trzech. Kadłub o poprzeczno-wzdłużnym układzie wiązań podzielony był za pomocą 11 grodzi na 12 przedziałów wodoszczelnych, a dno podwójne obejmowało 40% jego długości. Krążownik miał taranowy, zaokrąglony dziób, połączone pomostami podwyższone pokłady dziobowy i rufowy, dwa maszty, prosty kil i dwie stępki boczne oraz krążowniczą rufę. W odróżnieniu od prototypowego „Gazelle” pomost bojowy z opancerzonym znajdowały się między przednim masztem a pierwszym kominem. Między drugim kominem a drugim masztem znajdowało się zapasowe stanowisko dowodzenia.

Długość całkowita okrętu wynosiła 104,8 metra (104,1 metra na wodnicy), szerokość 12,2 metra i zanurzenie od 5,12 metra na dziobie do 5,39 metra na rufie. Wyporność normalna (konstrukcyjna) wynosiła 2659 ton, a pełna 3082 tony.

Załoga jednostki składała się z 14 oficerów i 243 podoficerów i marynarzy. Kabiny podoficerskie, oficerskie i dowódcy znajdowały się w części rufowej, a kubryk marynarzy na dziobie; umywalnie marynarzy znajdowały się na śródokręciu za nadburciami.

Urządzenia napędowe i pomocnicze Okręt był napędzany przez umieszczone w jednej maszynowni dwie trzycylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania wyprodukowane przez zakłady A.G. Germania z Berlina, które poruszały poprzez wały napędowe dwie trójłopatowe śruby napędowe o średnicy 3,5 metra każda. Para o ciśnieniu roboczym 15 at dostarczana była przez dziewięć kotłów wodnorurkowych typu Marynarki, także wyprodukowanych przez A.G. Germania, o łącznej powierzchni grzewczej 2300 m², wyposażonych łącznie w 18 palenisk, zainstalowanych w dwóch kotłowniach. Kotły były opalane węglem, którego normalny zapas wynosił 380, a maksymalny 560 ton.

Nominalna moc siłowni wynosiła 8000 KM przy 165 obr./min, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 21,5 węzła. Zasięg wynosił 3560 mil morskich przy prędkości 12 węzłów. Na rufie znajdował się pojedynczy półzrównoważony ster.

Energia elektryczna (prąd stały o napięciu 110 V) wytwarzana była przez trzy prądnice napędzane silnikami Diesla o łącznej mocy 110 kW.

Uzbrojenie Główne uzbrojenie krążownika składało się z 10 pojedynczych szybkostrzelnych dział o kalibrze 10,5 cm SK C/97, o długości 40 kalibrów (L/40). Dwa działa zostały umieszczone obok siebie na pokładzie dziobowym, dwa w identycznej konfiguracji na pokładzie rufowym, a pozostałe sześć zainstalowano w sponsonach na śródokręciu (wszystkie osłonięte pancernymi maskami). Masa działa wynosiła 1750 kg, a jego długość całkowita 4,475 metra; długość samej lufy wynosiła 4,2 metra, a jej masa 1555 kg. Działa wykorzystywały pociski przeciwpancerne i burzące o masie od 14,25 do 18,2 kg wystrzeliwane za pomocą ładunków miotających o masie 3,18 kg. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +30°, a maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością wylotową od 690 do 840 m/s pocisku wynosiła 12 200 metrów. Kąt ostrzału ośmiu dział mogących strzelać w kierunku dziobu i rufy wynosił 150°, a dwóch dział umieszczonych centralnie na śródokręciu 120°. Zapas amunicji wynosił 1000 sztuk (czyli 100 pocisków na działo).

Artyleria małokalibrowa składała się początkowo z 10 pięciolufowych działek kalibru 3,7 cm Hotchkiss M1873 (w późniejszym czasie zostały całkowicie usunięte).

Broń torpedową stanowiły dwie pojedyncze podwodne wyrzutnie kalibru 450 mm umieszczone na wysokości przedniego masztu z każdej burty, z łącznym zapasem pięciu torped. Używane początkowo torpedy typu C45/91S miały długość 5,1 metra, masę 550 kg (w tym głowica bojowa 197 kg trotylu), a ich zasięg wynosił 500 metrów przy prędkości 33,5 węzła i 1200 metrów przy prędkości 27 węzłów.

Do kierowania ogniem artyleryjskim służyły dwa dalmierze, umieszczone nad głównym i zapasowym stanowiskiem dowodzenia.

Opancerzenie Podstawowym elementem pancerza był wykonany z dwóch warstw zwykłej stali i jednej warstwy stali Kruppa pokład pancerny o grubości maksymalnej w części płaskiej 25 mm na dziobie i rufie oraz 20 mm na śródokręciu, a na bocznych skosach 50 mm. Zrębnice miały grubość 80 mm stali Kruppa. Maski dział kalibru 10,5 cm miały grubość 50 mm na zakrzywionej płycie czołowej, 25 mm na płytach skośnych oraz 20 mm na skośnej płycie dachowej, a wieża dowodzenia chroniona była płytami o grubości od 20 (dach) do 80 mm (ściany boczne); maski i wieża wykonane były ze stali Kruppa. Niezatapialność jednostki starano się powiększyć poprzez wypełnienie przestrzeni między poszczególnymi pomieszczeniami i elementami konstrukcyjnymi korkiem.

Wyposażenie Jako środki ratownicze i komunikacyjne okręt miał na wyposażeniu barkas z napędem parowym, pinasę, dwa kutry, dwa jole i łódź ratunkową (dinghy). Wyposażenie do walki nocnej stanowiły dwa reflektory: pierwszy umieszczony był na platformie na przednim maszcie, a drugi znajdował się na podeście za drugim masztem.

Malowanie Podczas służby na wodach metropolii okręt pomalowany był według wprowadzonego w 1896 roku schematu numer 96: kadłub w kolorze szarym; pokład, nadbudówki, maszty, kominy oraz działa z maskami w kolorze jasnoszarym, a ornamenty dziobowe i rufowe w kolorze żółtym.

Służba mały|lewo|alt=Niemiecki krążownik lekki Amazone przed 1903 rokiem|„Amazone” przed 1903 rokiem SMS „Amazone” został wcielony do służby w Kaiserliche Marine 15 listopada 1901 roku. Pierwszym dowódcą okrętu został mianowany kmdr ppor. (niem. Korvettenkapitän) . Podczas „Amazone” osiągnął prędkość 21,3 węzła przy przeciążeniu maszyn do 9018 KM (przy 165 obr./min). Po ich ukończeniu krążownik został 21 grudnia 1901 roku włączony do floty jako jednostka rozpoznawcza.

W końcu kwietnia 1902 roku „Amazone” wziął udział w manewrach oraz rejsie wokół Wysp Brytyjskich. 24 maja w pobliżu latarniowca „Seven Stones” krążownik został staranowany za przednim masztem przez pancernik SMS „Kaiser Wilhelm II”, w wyniku czego zalanych zostało kilka przedziałów; mimo tego jednostka o własnych siłach dotarła 27 maja do stoczni w Kilonii na konieczne naprawy. Po remoncie, od 17 sierpnia do 11 września okręt wziął udział w jesiennych manewrach sił 1. Eskadry Bojowej i , przynależąc do tej drugiej. Gdy od 5 do 6 września „Amazone” przebywał w Hamburgu, doznał uszkodzeń w wyniku kolizji z przepływającym obok statkiem szpitalnym „Hansa”, przez co 21 września ponownie trafił do stoczni Kaiserliche Werft w Kilonii na remont. Z tego powodu okręt nie mógł wziąć udziału w interwencji okrętów państw europejskich na wodach Wenezueli; zamiast niego do Indii Zachodnich wysłano siostrzany krążownik „Gazelle”. W październiku funkcję dowódcy jednostki objął kmdr ppor. . W grudniu okręt wziął udział w zimowym rejsie 1. Eskadry do Bergen.

1 marca 1903 roku została utworzona Grupa Okrętów Rozpoznawczych pod dowództwem kontradmirała na okręcie flagowym, krążowniku pancernym SMS „Prinz Heinrich”, a „Amazone” został przydzielony do jej składu. 7 maja krążownik udał się wraz z okrętami 1. Eskadry w wiosenny rejs szkoleniowy na wody Atlantyku; w jego trakcie okręt otrzymał rozkaz udania się do Brestu w celu odebrania poczty, jednak 6 czerwca wszedł na nieoznaczoną na posiadanych mapach sztuczną rafę przed falochronem portowym i zszedł z niej dopiero przy pomocy Francuzów podczas przypływu. 16 czerwca w Kilonii stwierdzono jedynie lekkie uszkodzenie kadłuba, jednak dowódca kmdr ppor. Gerdes i oficer nawigacyjny zostali skazani przez sąd wojskowy w Wilhelmshaven na karę aresztu domowego. Od 4 do 30 lipca krążownik brał udział w ćwiczeniach 1. Eskadry na Morzu Północnym, od 15 sierpnia do 12 września w manewrach jesiennych, a od 23 listopada do 5 grudnia w zimowym rejsie szkoleniowym nowo powstałej Aktywnej Floty Bojowej.

Rok 1904 rozpoczął się dla SMS „Amazone” od ćwiczeń Sił Rozpoznawczych w Skagerraku, a w marcu uczestniczył w kolejnych ćwiczeniach na środkowym Bałtyku. Od kwietnia do maja okrętem dowodził kmdr ppor. Leberecht Maass, a „Amazone” jako okręt flagowy 1. Flotylli Torpedowców od 6 kwietnia uczestniczył w w ćwiczeniach u wschodnich wybrzeży Szlezwiku, a następnie na Morzu Północnym (do 20 maja). W maju nowym dowódcą krążownika został mianowany kmdr ppor. Rudolf Berger, a okręt od 23 lipca do 12 sierpnia wraz innymi jednostkami Sił Rozpoznawczych wziął udział w rejsie floty do Wielkiej Brytanii i Holandii. Po powrocie, zakotwiczony w krążownik został 12 sierpnia staranowany przez rosyjski bark „Anna”, nie odniósł jednak żadnych poważniejszych uszkodzeń. Od 29 sierpnia do 15 września „Amazone” brał udział w jesiennych manewrach niemieckiej floty.