Paul Peter Willi Lorenzen (ur. 24 marca 1915 w Kilonii, zm. 1 października 1994 w Getyndze) – niemiecki filozof, teoretyk nauki, matematyk i logik. Był, obok , twórcą szkoły erlangeńskiej (nurtu filozofii nauki dążącego do metodycznego, krok po kroku uzasadnianego budowania pojęć i teorii). Wspólnie z Kamlahem opracował i argumentował przeciwko myśleniu opartemu na błędnym kole. Lorenzen wniósł istotny wkład w teorię nauki i rozwijał , obejmującą normy przyrządów pomiarowych, których nie można obalić empirycznie.

Lorenzen rozwinął matematykę operatywno-konstruktywną (budowaną wyłącznie z tego, co da się skonstruować według reguł, poczynając od liczenia), a wraz z stworzył (ujmującą prawa logiki przez reguły sporu dwóch rozmówców). W wykładach im. Johna Locke’a w Oksfordzie ukształtował normatywną (logikę norm, powinności i dozwoleń), a z kilku typów logiki modalnej (logiki wyrażeń „może”, „wolno”, „musi”) wyprowadził podejścia do zagadnień techniki, etyki i filozofii politycznej.

Życiorys Lorenzen urodził się w 1915 roku w Kilonii jako syn adwokata i notariusza dr. Maxa Rosenkranza oraz Lisy Rosenkranz z domu Möhlmann. Maturę zdał na Wielkanoc 1933 roku w gimnazjum realnym w Bad Pyrmont. Następnie odbył półroczną służbę pracy, a potem studiował matematykę, fizykę, chemię i filozofię w Kilonii, Berlinie i Getyndze. W 1933 roku Lorenzen wstąpił do Sturmabteilung (SA) i Narodowosocjalistycznego Niemieckiego Związku Studentów (NSDStB), a 1 maja 1937 roku przystąpił do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP, numer członkowski 4 137 844). Od jesieni 1934 do 1935 roku odbywał roczną czynną służbę wojskową. W Getyndze doktoryzował się w 1938 roku (egzamin doktorski – rigorosum) u na podstawie pracy poświęconej abstrakcyjnym podstawom multiplikatywnej teorii ideałów. W 1939 roku Lorenzen został asystentem Wolfganga Krulla w Seminarium Matematycznym w Bonn – funkcję tę formalnie pełnił do 1949 roku – a na początku 1940 roku został powołany do wojska. Za pośrednictwem Hassego Lorenzen od lipca 1940 do kwietnia 1941 roku pracował w zespole przy prowadzonym przez marynarkę wojenną projekcie deszyfrażu. Od 1942 roku był zatrudniony jako nauczyciel w , a w styczniu 1945 roku został przeniesiony do szkoły marynarki wojennej we Flensburgu. Po powrocie do Bonn w 1946 roku uzyskał habilitację i został docentem prywatnym (). W latach 1948/49 był krótko docentem gościnnym w Cambridge, a w 1949 roku został docentem etatowym () matematyki i historii matematyki w Bonn, gdzie w 1952 roku został profesorem nadzwyczajnym (). W 1954 roku objął tam kierownictwo nowo założonego , w którym również mieszkał.

W 1956 roku otrzymał w Kilonii profesurę zwyczajną filozofii. W latach 1957/58 przebywał w Institute for Advanced Study w Princeton, dokąd zaproszono go z inicjatywy podjętej przez Hermanna Weyla na krótko przed śmiercią. Z tej okazji Kurt Gödel sporządził w 1955 roku opinię o Lorenzenie, w której wysoko ocenił (1951) jako największe osiągnięcie Lorenzena w logice, choć krytycznie odniósł się do jego matematyki operatywnej. Po zakończeniu pobytu Lorenzena Gödel napisał w 1958 roku drugą, znacznie przychylniejszą opinię. W 1962 roku przyjął zainicjowane przez Wilhelma Kamlaha powołanie do Erlangen: „… wyłącznie w tym celu, aby móc współpracować z Kamlahem”. Tam obaj wykładali początkowo w ścisłej współpracy, której pierwszym owocem była szeroko wówczas znana „logiczna propedeutyka” (kurs wprowadzający do logiki jako podstawy nauk). Podejście to okazało się na tyle skuteczne, że wyrosła z niego szkoła, znana pod różnymi nazwami (np. konstruktywizm erlangeński). W latach 1967–1968 Lorenzen wygłosił w Oksfordzie wykłady im. Johna Locke’a (). Od 1967 roku w okresach wolnych od wykładów był profesorem wizytującym w Austin i Bostonie. W 1980 roku Lorenzen został odznaczony Krzyżem Zasługi na Wstędze Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec. Od przejścia na w 1980 roku mieszkał w Getyndze, gdzie zmarł w 1994 roku.

Był członkiem Akademii Nauk w Getyndze (1960), w Paryżu oraz w Brukseli. Lorenzen był doktorem honoris causa uniwersytetu w Rio de Janeiro. W 1971 roku Lorenzen założył w Erlangen (Interdyscyplinarny Instytut Teorii Nauki i Historii Nauki, IIWW), który mógł utworzyć dzięki odrzuceniu na inną uczelnię.

Jego spuścizna znajduje się w Archiwum Filozoficznym Uniwersytetu w Konstancji. Od 1939 roku Lorenzen był żonaty z Käthe Dalchow. Ich córka Jutta Reinhardt założyła w 2009 roku wraz z mężem Fundację Paula Lorenzena (Paul-Lorenzen-Stiftung), która regularnie organizuje konferencje naukowe poświęcone filozofii i naukom pokrewnym.

Szkoła erlangeńska Filozofia metodyczna Lorenzena i Kamlaha – szkoła erlangeńska – szukała krytycznej drogi między racjonalizmem krytycznym Karla Poppera a , do którego zmierzała . Dzięki zbieżnościom pragmatycznej koncepcji uzasadniania z znalazła sprzymierzeńca w szkole frankfurckiej („wielka koalicja”) przeciwko scjentyzmowi i empiryzmowi logicznemu. Zbliżenie obu szkół zaczęło się około 1967 roku, gdy Jürgen Habermas przesłał Lorenzenowi redagowany przez siebie zeszyt specjalny , a Lorenzen odpowiedział listownie. Z tej korespondencji wyrosło sfinansowane przez Niemiecką Wspólnotę Badawczą kolokwium poświęcone sporowi o pozytywizm, na które w lutym 1970 roku przyjechali do Erlangen Habermas, Apel i . Pod koniec lat 60. XX wieku odbywały się kongresy, na których Habermas i Lorenzen występowali jako główni mówcy. Szkoła erlangeńska pozostawała w nieustannym sporze ze , jaki reprezentował . Oba kierunki należały do nurtów, które dały początek teorii nauki w Niemczech.

Szkoła erlangeńska ma wprawdzie sporo powierzchownych podobieństw do filozofii analitycznej, przede wszystkim widoczne u Lorenzena skupienie na logice i nastawienie na naukę. Konstruktywizm wychodzi jednak od działania osadzonego w życiu codziennym, ujmowanego pragmatycznie i operacjonalistycznie. Odrzuca analizowanie języka jedynie zastanego i włącza do filozofii rozpatrywanie problemów normatywnych. Głównymi wątkami filozofii erlangeńskiej są wolna od błędnego koła zasada porządku metodycznego, dotycząca kolejności kroków w postępowaniu naukowym, oraz rozum dialogiczny i refleksyjny. W tym kontekście toczyły się także debaty o sposobie postępowania w filozofii języka, logice oraz naukach technicznych i etyczno-politycznych:

Teoria wyprowadzona z codziennej praktyki świata życia ma umożliwić ponaddyscyplinarne ugruntowanie nauk.

Już w latach 70. XX wieku pierwsi współpracownicy z kręgu erlangeńskiego otrzymywali powołania na katedry i dalej rozwijali filozofię erlangeńską. , i inni przenieśli się na nowo założony, pomyślany jako reformatorski uniwersytet w Konstancji („szkoła konstancka” lub „szkoła erlangeńsko-konstancka”). Kuno Lorenz rozwinął w Saarbrücken dialogiczny komponent filozofii erlangeńskiej, a stworzył w Marburgu . , Friedrich Kambartel i inni włączyli się w dyskusje nad filozofią metodyczną. Od lat 70. XX wieku około 50 nauczycieli akademickich skupionych wokół Jürgena Mittelstraßa, bliskich szkole erlangeńskiej, współtworzyło encyklopedię. Ta w drugim, ośmiotomowym wydaniu stała się jednym z największych ogólnych kompendiów filozoficznych na obszarze niemieckojęzycznym. Podstawy logiczne Pierwszym owocem współpracy z Kamlahem była wydana w 1967 roku . Jej celem jest zbudowanie rozumnego języka w sposób wolny od błędnego koła. Lorenzen i Kamlah chcieli w ten sposób przeciwdziałać nieścisłości używanych pojęć i struktur argumentacyjnych. Próbowali też obalić tezę o nieuchronności koła hermeneutycznego lub podobnego myślenia kolistego, pokazując, że daną praktykę można zbudować stopniowo i bez błędnego koła.

Książka stanowi nowe ujęcie z zakresu i filozofii języka, w którym nie mówi się bezzałożeniowo o , lecz rozwija się teorię mówienia i argumentowania, które są zrozumiałe i dają się kontrolować pod względem roszczeń do ważności. Mówienie o przedmiotach wprowadza się poprzez predykację w sposób kontrolowany i według reguł, bez zakładania, że przedmioty są dane przedjęzykowo. To język otwiera dostęp do świata.

Celem jest zaproponowanie opartego na logice wprowadzenia do argumentowania, które położy fundament pod rozumne uzasadnianie. Lorenzen opowiadał się za pojęciowo wyraźnym myśleniem i metodycznie uporządkowanym postępowaniem w dyskursie filozoficznym. Logika ma przygotować krytyczną konstruktywną teorię nauki jako część zwrotu językowego.

Obok konstrukcji Lorenzen wprowadził operację abstrakcji: gdy zachodzą relacje równoważności, można utworzyć pojęcie nadrzędne, abstrahując od różnic. O tak zwanych przedmiotach abstrakcyjnych nie można i nie należy mówić niezależnie od tej operacji. Zwykłe znaki definicyjne „:=” Lorenzen zastąpił znakiem „”, aby definiowanie odpowiadało naturze języka wprowadzonego (w toku samego działania, przez praktyczne użycie, a nie przez definicję), w ramach świata życia.

W okresie Lorenzen był zwolennikiem atomizmu logicznego: atomowe ma strukturę złożoną z podmiotu, kopuli () i predykatu. Na początku lat 70. XX wieku to typowe dla matematyki podejście przestało Lorenzenowi wystarczać do budowy etyki, toteż w jego miejsce rozwinął, wspólnie z , rozszerzone zdania elementarne z wieloma predykatorami i dwoma dodatkowymi rodzajami kopuli.

Zamiast wymagać dwóch samodzielnych, logicznie powiązanych zdań elementarnych, takich jak Fido  pies i Fido  brązowy, dopuszcza się jedną łączną wypowiedź elementarną Fido  brązowy pies. Lorenzen sprzeciwiał się zarazem mówieniu o „psim brązie”. „Pies” zostaje wprowadzony jako samodzielna predykacja własna (), „brązowy” zaś jako zależna apredykacja (). Ekspert w dziedzinie baz danych i pionier informatyki dostrzega w stosowaniu przez Lorenzena wielu predykatorów w jednym zdaniu elementarnym analogię do wprowadzenia relacyjnych baz danych przez Edgara F. Codda.

Wypowiedzi o działaniach wprowadza się empraktycznie, na przykład w postaci wezwania: (Peter)(Rzuć)(Kamień). Lorenzen przewidywał, obok zwykłej kopuli „jest” () , kopulę czynu ()  („czyni”) oraz kopulę dziania się () . Zdanie „Tilman nosić wiadrami wodę do domu.” uznaje się zatem za zdanie elementarne. Kopula  nie jest predykatorem, czynność „nosić” jest natomiast predykatorem własnym (). Predykatory własne to predykatory istotne (tu: rzeczowniki i czasowniki), które mogą (w razie potrzeby) stać samodzielnie po prawej stronie kopuli.

Ta dokonana przez Lorenzena rewizja podejścia budzi spory w konstruktywnej teorii nauki. Można ją interpretować jako odejście od podejścia filozoficznojęzykowego późnej filozofii Wittgensteina. Kuno Lorenz nie uznaje za właściwe ani wprowadzania kopuli czynu, ani dopuszczania czynności jako predykatorów własnych. W wypowiedzi „Ptak śpiewać” słowo „śpiewać” nie jest już konstruowane jako artykulator schematu „śpiewać”. Jego zdaniem ginie w ten sposób bezpośredni związek ważnościowy między wypowiedzią elementarną a wprowadzeniem jej predykacji.

Budowę poszczególnych elementów tak rozszerzonego zdania elementarnego Lorenzen opracował bardzo szczegółowo. Obok 216 symbolizowanych przyimków miejsca wyróżnił trzy morfemy przypadku:

Przypadek narzędzia (, np. „wiadrami”) oznacza narzędzia potrzebne do wykonania działania. Przypadek wytworu (, np. „na popiół”) oznacza wynik działania. Przypadek dawania (, np. „Hansowi”) występuje w działaniach polegających na wymianie.

Logika dialogowa