Constantin (Konstanty) Régamey (ur. 28 stycznia 1907 w Kijowie, zm. 27 grudnia 1982 w Lozannie) – polsko-szwajcarski kompozytor, krytyk muzyczny i indolog.
Życiorys Constantin Régamey był synem Konstantego Kazimierza Regameya (zm. w 1941), szwajcarskiego pianisty, kompozytora i pedagoga (Regameyowie w linii męskiej wyemigrowali w 1840 z Lozanny do Wilna jako nauczyciele języka francuskiego, zachowując z ojca na syna obywatelstwo szwajcarskie). Konstanty Kazimierz przeniósł się do Kijowa na Ukrainie). Matka Constantina, Lydia Slavitch (1882–1964), była pianistką (pochodzenia szwedzko-serbskiego). Rodzice prowadzili szkołę muzyczną w Kijowie, a młody Constantin Regamey uczył się u nich muzyki, w tym gry na fortepianie pod okiem matki od piątego roku życia. Naukę później kontynuował pod kierunkiem Reinholda Glière, dyrektora Konserwatorium Kijowskiegohttps://polskabibliotekamuzyczna.pl/encyklopedia/regamey-konstanty/Elżbieta Orman i Tadeusz Pobożniak: Regamey Constantin, Polski Słownik Biograficzny, s. 722-726, Zeszyt 127 (Tom XXX/4), wyd. PAN Warszawa-Kraków 1987, ISBN 83-04-02839-5.
Edukacja Po rozwodzie rodziców w 1919 Constantin razem z matką opuścił Kijów i po długich rewolucyjno-wojennych perypetiach, przez Bułgarię i Rumunię oboje dotarli do Polski – do Krakowa a potem do Warszawy. Tutaj jego matka wyszła powtórnie za mąż za Polaka, oficera kontrwywiadu – Jerzego Czechowicza (zginął w latach 30. w tajemniczych okolicznościach). Constantin kontynuował naukę muzyki u Jerzego Turczyńskiego. W latach 1920–1925 uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Warszawie i tu uzyskał świadectwo dojrzałościSmolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989, s. 346, poz. 40 oraz fot. nr 41 po s. 224.. Tutaj zajęcia z propedeutyki filozofii i logiki prowadził Stanisław Schayer – założyciel Instytutu Orientalistyki, który wpłynął na zainteresowanie się R. filozofią indyjską. Zraz po maturze R. rozpoczął studia na Uniwersytecie Józefa Piłsudskiego w Warszawie w zakresie filologii orientalnej (u prof. S. Schayera) i filologii klasycznej, które ukończył w 1931. Następnie w latach 1933-34 kontynuował je w Paryżu w Collège de France oraz w École des Hautes-Études. Po powrocie w 1936 roku na Uniwersytecie Józefa Piłsudskiego w Warszawie uzyskał doktorat w zakresie filologii indyjskiej i gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich. Podjął wtenczas wykłady pełniąc obowiązki starszego asystenta UJP, a od 27 września 1938 objął stanowisko docenta filologii indyjskiej na Wydziale Humanistycznym UJP habilitując się u S. Schayera jako docent prywatny. Na uniwersytecie wykładał indologię.
Równolegle w latach 1921-5 odbywał studia muzyczne w Warszawie: u Felicjana Szopskiego (teoria muzyki) i u Józefa Turczyńskiego (fortepian). W zakresie kompozycji był samoukiem. Do 1939 r. w zasadzie nie komponował. Zaczął występować z powodzeniem jako pianista – m.in. w 1938 grał z Jerzym Lefeldem "Koncert na 2 fortepiany" Igora Strawińskiego. Na wiosnę 1939 r. pomagał w zorganizowaniu Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej w Warszawie.
Od 1932 roku działał również jako publicysta i wybitny krytyk muzyczny. Pisał artykuły do tygodnika "Zet", a potem do "Prosto z mostu". Działał w Polskim Towarzystwie Muzyki Współczesnej. Publikował recenzje, komentarze i rozprawy na łamach "Muzyki Polskiej" (której był redaktorem w latach 1937–1939), "Verbum", "Gazety Muzycznej" oraz "Muzyki Współczesnej" (którą redagował od 1937 r.). Od 1937 roku był żonaty z Anną Janiną Kucharską.
Czasy II wojny światowej W czasie II wojny światowej przebywał w Polsce. Był żołnierzem Armii Krajowej i włączył się w konspiracyjne życie kulturalne, oddając m.in. na ten cel swoje mieszkanie przy ul. Szustra 18 (obecnie ulica Jarosława Dąbrowskiego). Grywał w kawiarniach jako pianista: w "Arkadii" (w gmachu Filharmonii), "Cafe Clubie" – wielokrotnie w kawiarniach poza Warszawą. Uczestniczył też w piątkowych koncertach w kościele Metodystów przy Placu Zbawiciela.
Na okres okupacji przypadają jego pierwsze ważniejsze dokonania w dziedzinie kompozycji. W latach 1942-44 uzupełniał wiadomości w tym zakresie u Kazimierza Sikorskiego. W tym czasie skomponował utwory, które były wykonywane konspiracyjnie w mieszkaniach prywatnych. Należą do nich Pieśni Perskie (wykonawcy: Michał Bułat-Mironowicz – bas-baryton oraz kompozytor i jego matka przy fortepianach) a także Kwintet (wykonawcy: Ludwik Kurkiewicz – klarnet, Benedykt Górecki – fagot, Irena Dubiska – skrzypce, Kazimierz Wiłkomirski – wiolonczela oraz kompozytor przy fortepianie. Kwartet stał się wielką sensacją – była to bowiem pierwsza próba (po Kofflerze) adaptacji techniki dodekafonicznej. R. zaczął też pisać w Warszawie Sonatinę na flet i fortepian (dokończoną po wojnie) a także prace naukowe Historia muzyki współczesnej (niedokończona) oraz Historia lingwistyki.
R. w latach 1940-44 był stałym współpracownikiem Delegatury Rządu Polskiego na Kraj używając pseud. Drogowski. Jako obywatel szwajcarski mógł stosunkowo swobodnie poruszać się po Warszawie i Generalnej Guberni z korzystaniem m.in. z wagonów "nur für Deutsche". Dlatego spełniał często poufne misje jak n.p. przekazywanie tajnych materiałów lub zleceń Delegatury. Od czerwca 1941 do sierpnia 1944 był łącznikiem w tzw. sztafecie łącznościowej Warszawa-Budapeszt, a od czerwca do sierpnia 1944 Warszawa-Bratysława. Do jego zadań należało przewożenie raz w miesiącu poczty Delegatury do Rządu na odcinku Warszawa-Raba Wyżna i z powrotem. Tutaj oddawał łącznikowi pocztę delegacką i odbierał od niego przesyłkę dla Delegatury od Rządu w Londynie. Były to obszerne materiały zaszyfrowane lub zmikrofilmowane, a w wyjątkowych sytuacjach również znaczne kwoty w walutach zachodnich. Był jednym z najodważniejszych i najpewniejszych kurierów, swojej misji podjął się bez wahań i pełnił ją bez zakłóceń z narażeniem życia. Działał również w konspiracyjnej organizacji katolickiej Unia, kierowanej przez Jerzego Brauna.
Po upadku Powstania warszawskiego został umieszczony przez Niemców wraz z matką i żoną w obozie przejściowym w Pruszkowie, następnie w Stutthofie, stamtąd zaś do obozu w Kelsterbach. W listopadzie 1944 został zwolniony jako obywatel szwajcarski wraz z matką i żoną.
Czasy powojenne Po przyjeździe do Szwajcarii zamieszkali w Lozannie. R. od r. 1945 objął wykłady z języków oraz cywilizacji słowiańskich i orientalnych (głównie sanskrytu oraz cywilizacji indyjskiej) na Uniwersytecie w Lozannie, gdzie w 1949 został profesorem nadzwyczajnym, a w 1957 profesorem zwyczajnym. Równocześnie prowadził zajęcia na Uniwersytecie we Fryburgu, wykładając językoznawstwo porównawcze języków indoeuropejskich i Dalekiego Wschodu jako profesor nadzwyczajny, a od 1951 profesor zwyczajny. W 1977 r. przeszedł na emeryturę.
Był autorem licznych prac naukowych, głównie na tematy związane z buddyzmem, a także dotyczące problemów językowych oraz ogólnofilozoficznych. Dużo podróżował. Był kilka razy w Indiach – m.in. brał udział w jubileuszu buddyjskim Buddha Jayanti (w 1956) oraz w Kongresie Orientalistycznym w New Delhi (w 1964). Wyjeżdżał do Iranu, Japonii, Indochin i USA. Był prezesem Société Suisse d'Études Asiatiques. Zaangażował się czynnie w organizowanie pomocy dzieciom tybetańskim.
R-owi światowy rozgłos przyniosły kompozycje, które powstały w Szwajcarii. Wiele z nich prawykonywał zaprzyjaźniony z komozytorem dyrygent Paul Sacher. Początkowo w twórczości R. można zauważyć wpływy Karola Szymanowskiego i Béli Bartóka. Później zwrócił się ku umiarkowanemu serializmowi (z zauważalnym podobieństwem do twórczości Witolda Lutosławskiego). Potem w jego warsztacie kompozytorskim doszła do głosu sonorystyka, walory ekspresji oraz teatr instrumentalny. W ostatnim okresie wykazywał próby syntetyzowania technik i form muzycznych – pluralizmu.
R. cały czas zajmował się krytyką muzyczną. Od 1954 w redagowanym wspólnie z Pierre Meylan'em piśmie Feuilles Musicale (przekształconym później w Revue Musicale de Suisse Romande) opublikował ok. 200 artykułów na temat muzyki współczesnej. W latach 1963-68 pełnił funkcję prezesa Association des Musiciens Suisses (Stowarzyszenia Kompozytorów Szwajcarskich). W tym też czasie przewodniczył sekcji szwajcarskiej w Société Internationale de la Musique Contemporaine (SIMC). W latach 1969-73 działał jako członek prezydium tego Towarzystwa. Był też jednym z założycieli Szwajcarskiej Rady Muzycznej przy UNESCO, a w latach 1964–68 jej pierwszym przewodniczącym.
R. od początku pobytu w Szwajcarii utrzymywał z Polską żywe kontakty. Pisał artykuły i eseje do "Ruchu Muzycznego" i "Kwartalnika Muzycznego". Wiele razy przyjeżdżał do Polski – najczęściej z okazazji Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej "Warszawska Jesień". W 1957 wygłosił na KUL-u cykl odczytów z filozofii buddyjskiej będąc także recenzentem pracy habilitacyjnej ks. Franciszka Tokarza. Brał również udział w habilitacji Krzysztofa Byrskiego w Warszawie. W 1957 prowadził wykłady i seminaria na Wydziale Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego. We wrześniu 1977 na II Spotkaniach Muzycznych w Baranowie Sandomierskim obchodził wraz z Zygmuntem Mycielskim 70. rocznicę urodzin. W maju 1978 uczestniczył w Sesji Naukowej w 90-lecie Akademii Muzycznej w Krakowie.
Niedługo potem, w październiku 1978 został częściowo sparaliżowany. W pracy nad swoją ostatnią kompozycją, kantatą Visions, pomagał mu jego b. uczeń, kompozytor Jean Balissat, któremu Regamey dyktował ten utwór. R. uczestniczył na wózku inwalidzkim w uroczystym prawykonaniu tej kantaty w katedrze w Lozannie, odnosząc swój ostatni wielki sukces artystyczny. Zmarł 27 grudnia 1982 r. w szpitalu Beaumont w Lozannie. Spuścizna po R-u częściowo została przekazana przez żonę do Bibliothèque Cantonale et Universitaire w Lozannie, częściowo zaś do Archiwum Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie.
Constantin Regamey został pochowany w Lozannie na cmentarzu Bois-de-Vaux (Sektor: 40, Kwatera: 3344).
Życie prywatne Dnia 20 lipca 1937 Constantin Régamey poślubił w kościele OO. Franciszkanów w Krakowie krakowiankę - Annę Janinę Kucharską (1912–1991), studentkę filologii romańskiej, córkę ministra W. Kucharskiego w rządzie W. Witosa. Zmarła w Lozannie dnia 22 listopada 1991. Potomstwa nie pozostawili.
R. z trzeciego małżeństwa ojca z Rosjanką miał przyrodnią siostrę Swietłanę Regame – inżyniera architekta, mieszkającą w Moskwie.
Wybrane kompozycje (wg źródła) Preludium na fortepian (1920) Sześć pieśni młodzieńczych na sopran i fortepian (1921) Preludium na fortepian (1921) Andante na fortepian (1921-29) Studio da concerto na fortepian (1935) Pieśni perskie [wersja I] na baryton i fortepian (1942) Pieśni perskie [wersja II] na baryton i 2 fortepiany (1942) Pieśni perskie [wersja III] na bas-baryton i orkiestrę kameralną (1942) Kwintet na klarnet, fagot, skrzypce, wiolonczelę i fortepian (1942-44) Sonatina na flet i fortepian (lub klawesyn) (1945) Introduction et Allegro na orkiestrę (1946) Kwartet smyczkowy nr 1 (1948) Variazioni e Tema na wielką orkiestrę (1948) Musique pour cordes (1953) Cinq Etudes [wersja I] pour voix de femme et piano (1955) Cinq Etudes [wersja II] pour voix de femme et orchestre (1956) Don Robott, opera w 2 aktach [niedokończona] (1959–68) Drei Lieder des Clowns für Bass-Bariton und Orchester (1960-68) Cinq Poèmes de Jean Tardieu pour choeur mixte de solistes a cappella (1962) Autographe [wersja I] pour orchestre de chambre (1962) 4 × 5. Concerto pour quatre quintettes na 4 kwintety i orkiestrę (1964) Variations sur un thème de Bartók pour violon et violoncelle (1966) Autographe [wersja II] pour orchestre de chambre (1966) Symphonie de l’incantation pour grand orchestre, soprano et baryton (1967) Nietożsamość a nieskończoność (La Non-Identité Infinie) na niemą recytatorkę, śpiew i niezidentyfikowaną liczbę instrumentów [utwór napisany pod pseudonimem Anonymus Helveticus] (1967)