Jeżowate (Erinaceidae) – rodzina ssaków łożyskowych zaliczana do rzędu owadożerów (Eulipotyphla).
Budowa thumb|left|Ryjówkojeżyk chiński, czaszka Głowa i ciało mierzą najczęściej od 10 do 30 cm. U gołyszków może to być mniej bądź więcej, od 9 do 46 cm. Największym przedstawicielem rodziny żyjącym obecnie jest gołyszek właściwy, wymarłym zaś 75-centymetrowy Deinogalerix. Najmniejszy jest inny przedstawiciel gołyszków bezkolec krótkoogonowy o głowie i tułowiu od 9 do 15,6 cm. U jeży głowa i tułów mierzą od 13 do 31 cm. Ogon mierzy u jeży od 1 do 5,5 cm, u gołyszków zaś między 10 a 30 cm. Najcięższym dzisiejszym jeżowatym jest gołyszek właściwy, który ważyć może aż do 2 kg, Deinogalerix być może osiągał 9 kg, najlżejszy zaś wspomniany bezkolec krótkoogonowy, osiągający od 45 do 80 g. Pospolity jeż zachodni waży przeciętnie nieco powyżej 0,5 kg, choć niektóre osobniki osiągają i 2 kg. Jeż wschodni waży zwykle od 0,6 do 1,2 kg, podczas gdy mniejszy afrojeż białobrzuchy od 0,25 do 0,68 kg, choć w niewoli do 0,9 kg.
Nie występuje istotny dymorfizm płciowy.
Wyróżniającą się cechą jeży, odróżniającą je także od gołyszków, jest pokrycie ciała. Jeże wykształciły mianowicie ochraniające ich ciało keratynowe kolce pokrywające ich grzbiet, boki oraz głowę. Jest ich około 7000 (szacunki dotyczą jeża zachodniego i piaskojeża etiopskiego). Nad czołem u niektórych gatunków widać coś w rodzaju przedziałka. Kolce mają różny kolor, często są częściowo jasne, częściowo ciemne, niekiedy z innobarwnymi pierścieniami. Nie łamią się łatwo, poddane naprężeniu jednak odpadają. Ponadto wymieniane są co półtora roku, nie wszystkie na raz, pozbawiając jeża ochrony, ale nieregularnie. Twarzy nie pokrywają kolce, ale futro, podobnie jak kończyn i brzucha. Nie ma go natomiast między kolcami. Ubarwienie bywa różne, ale zwykle w tonacji brązu i szarości. Zaobserwowano niektóre jeże, jak stepojeż uszaty, ocierające się o skórę ropuch, co być może pozwala im korzystać z wytwarzanych przez płazy toksyn. Niektóre taksony, jak afrojeż somalijski czy afrojeż buszmeński, noszą na twarzy ciemniejszą maskę, odróżniającą się od jaśniejszego czoła. U innych, jak piaskojeż szybki, również czoło jest ciemne. Owłosiona skóra oraz skóra podeszw dłoni i stóp wytwarza gruczoły potowe i łojowe, których nie stwierdza się między kolcami. Obficie występują one zaś w okolicy nozdrzy, gdzie występują też wibryssy. Aczkolwiek dłonie i stopy też porastają włosy. Pod cienkim, czterowarstwowym naskórkiem pozbawionym stratum lucidum leży gruba warstwa skóry właściwej o licznych włóknach, wedle Besta właściwie pozbawiona naczyń krwionośnych, przez które uciekałoby emitowane przez nieowłosioną skórę ciepło, wedle Bazma et al. z obecnymi naczyniami. Jeszcze głębiej leży warstwa podskórnych mięśni, musculus orbiluaris, luźno przyłączonych do wnętrza ciała i pełniących istotną rolę podczas zwijania się w kulkę. Jeże czynią tak zaatakowane przed drapieżnikami i potrafią wytrwać w tej pozycji kilka godzin. Niekiedy również, miast chodzić z wysokości, zwijają się w kulę i sturlają. Kolce amortyzują uderzenia o glebę. Oszczędzając w ten sposób czas, który musiałyby zużyć na mozolne schodzenie. Jeszcze głębiej, pod mięśniami, leży warstwa podskórnej tkanki tłuszczowej, której grubość zależy od pory roku. To w niej jeże magazynują zapasy na zimę. Skóra najgrubsza jest na plecach i w okolicy tylnego naturalnego otworu ciała. W odróżnieniu od jeży gołyszki nie mają w ogóle kolców lub są one pojedyncze. Ich skórę porasta futro, rzadsze bądź gęstsze.
Czaszka może być różnie zbudowana. Niekiedy wąska i wydłużona, gdzie indziej krótka a szeroka. Mózgoczaszka jest niewielka. Kość bębenkowa niekompletna. Potylicę ma płaską bądź wklęsłą. Łuki jarzmowe są dobrze rozwinięte.
Jeżowate mają niewielki mózg. Oczy też są niezbyt duże, raczej umiarkowanej wielkości. Pomimo nocnego trybu życia jeże nie mają wybitnego wzroku. Kolorów dobrze nie widzą, mimo że doświadczalnie potwierdzono rozróżnianie przez nie cieni szarych i niebieskich, co zapewniają jądra pręcików przypominające jądra czopków. Jednak poza bardzo dobrym oświetleniem świat postrzegają raczej monochromatycznie. Rozpoznają raczej kształty i ruch podczas żerowania, nie korzystają wtedy ze wzroku jako podstawowego zmysłu. Opisano przypadek prawie ślepego jeża, który pomimo nagminnego wpadania na różne obiekty radził sobie całkiem nieźle.
Małżowiny uszne osiągają różną wielkość. Mogą wystawać znad kolców, jak u piaskojeża indyjskiego. Szczególnie duże są u stepojeża uszatego, u którego, ruchome i giętkie, ostro zakończone, są wyraźnie dłuższe od kolców, a zawinięte do przodu pokrywają oczy. Jeże o dużych uszach mają też powiększone bullae auditoriae i posługują się wspaniałym słuchem. Rzeczony stepojeż uszaty słyszy bez problemu dźwięki o częstotliwości 45 kHz, a prawdopodobnie 60 kHz i nawet więcej, jako że takie właśnie odgłosy wydają jego młode. Natomiast nie zwraca uwagi na dźwięki poniżej 2 kHz.
Pysk jest dość długi, ruchowy, tępo zakończony, bardziej u gołyszków niż u jeży. U gołyszków w ogóle przypomina wydłużony pysk ryjówkowatych. W środku znajdują się zęby o ostrych guzkach. Siekacz pierwszy górny jest duży, przypomina kły. Dwa pierwsze trzonowce szczęki są kwadratowe, zwieńczone niskimi guzkami. podobnie wygląda kolejny trzonowiec i ostatni, czwarty przedtrzonowiec. U Mesechinus wangi występuje stale czwarty trzonowiec górny, co jest rzadką cechą. Trzeci przedtrzonowiec dolny różni jeże i gołyszki, występując tylko u tych drugich. Z kolei dwa pierwsze trzonowce żuchwy mają kształt niemal prostokątny. Zredukowana liczba zębów policzkowych cechowała Brachyerinicae.
Samica ma od 2 do 5 par sutków. W okolicy odbytu samicy leży otwór moczowo-płciowy. Samiec nosi jądra w jamie brzusznej. Dysponuje również prąciem zwisającym z brzucha o ujściu położonym naprzeciw odbytu. Wokół odbytu umiejscawiają się gruczoły zapachowe.
Ciało wieńczy ogon, u jeży zwykle dość krótki i słabo widoczny. U gołyszków jest on dłuższy (nie zawsze, na przykład bezkolec krótkoogonowy też ma krótki ogon), przywodzący na myśl szczurzy, pokryty z rzadka włosami.
Obojczyk nie łączy się stawową z kością ramienną. Kończyny wydają się krótkie i są takie w rzeczywistości, aczkolwiek nie aż tak krótkie, jak by się to wydawało z obserwacji spokojnego jeża z podkurczonymi, ledwie widocznymi spod kolców nogami. Kość strzałkowa łączy się z piszczelową. Kończą się długimi stopami. Jeżowate są stopochodne. Stopa liczy zazwyczaj pięć palców, jednak paluch może być zredukowany bądź nawet, jak w przypadku afrojeża białobrzuchego (zwanego po angielsku jeżem czteropalczastym, Fout-toed Hedgehog) może go nie być w ogóle.
Genetyka Jeżowate są diploidalne, ale liczba chromosomów zależy od podtaksonu. Wynosić może: 32 u części gołyszków, jak myszojeż hainański i ryjówkojeżyk chiński, 40 u szczurojeża filipińskiego, 44 u niektórych jeży, jak jeż amurski, chinojeż dauryjski, 48 u większości jeży, 50 u niektórych jeży, jak niektóre osobniki stepojeża uszatego.
Systematyka thumb|Jeż zachodni jako Erinaceus europaeus opisany został już przez Linneusza Klasyfikacja jeżowatych ma zawiłą historię. Pojawiły się w nazewnictwie binominalnym Linneusza już w 1758. Twórca systemu klasyfikacji organizmów wyróżnił rodzaj Erinaceus, zwany dzisiaj po polsku jeżem, umieszczając w nim gatunek Erinaceus euripaeus, czyli obecnego jeża zachodniego. Umieścił ten rodzaj i gatunek w taksonie nadrzędnym dalekim od obecnej klasyfikacji, mianowicie w Bestiae, do których zaliczył i kreta, i ryjówkę, i znajdujące się obecnie w zupełnie innych taksonach dydelfa, pancernika i świnię.
Modyfikacji tego systemu dokonał G. Fischer, który w 1814 umieścił jeża w rodzinie Erinaconorum i rzędzie Plantigrada. 7 lat później Gray zmienił nazwę rzędu na Plantigradae, zaliczanym z kolei do Quadrupedes. W 1838 Bonaparte powrócił do nazwy Bestiae, tym razem ograniczając ją do grupy Insectivora. Rząd ten obejmował liczne rodziny zwykle niewielkich owadożernych ssaków. Zaliczały się doń więc prócz jeżowatych kretowate, ryjówkowate, ale też złotokretowate i tenrekowate z wodnicami, obejmowane obecnie rzędem afrosorkowców, czy tupajowate z wyróżnionymi później ogonopiórowatymi, także wyróżnione później do odrębnego rzędu, a także inne owadożerne ssaki. Owadożerne grupowały więc liczne bliżej niespokrewnione ze sobą taksony, powiązane raczej cechami wynikającymi z podobnego, owadożernego trybu życia, takson pełnił rolę kosza do śmieci, gdzie wrzucano te grupy ssaków, które nie zmieściły się w klasyfikacji gdzie indziej. Z drugiej strony niektóre jeżowate umieszczano poza nim, przykładowo gołyszka właściwego wzięto początkowo za przedstawiciela wiwerowatych.
Po podziale owadożernych na mniejsze rzędy spokrewnionych ze sobą zwierząt jeżowate ostały się w Eulipotyphla.
W rodzinie jeżowatych wyróżnia się dwie współczesne podrodziny. Monofiletyzm obu potwierdziły liczne badania.
Podrodzina Erinaceinae obejmuje jeże właściwe – gatunki pokryte kolcami, prowadzące nocny tryb życia. Jeże z podrodziny Galericinae mają szorstką, szczeciniastą sierść i bywają aktywne również w dzień. Erinaceinae – jeże, 18 gatunków w pięciu rodzajach: Erinaceus , jeż, 4 gatunki: jeż amurski, jeż anatolijski, jeż wschodni, jeż zachodni, Atelereix , afrojeż, 4 gatunki: afrojeż algierski, afrojeż białobrzuchy, afrojeż buszmeński, afrojeż somalijski, Hemiechinus , stepojeż, 2 gatunki: stepojeż uszaty, stepojeż obroźny, Mesechinus , chinojeż, 2–4 gatunki: chinojeż dauryjski, chinojeż mandżurski, Mesechinus miodon, Mesechinus wangi Paraechinus , piaskojeż, 4 gatunki: piaskojeż etiopski, piaskojeż gołobrzuchy, piaskojeż szybki, piaskojeż indyjski, Galericinae – gołyszki, 8 gatunków w pięciu rodzajach: Echinosorex , gołyszek, monotypowy: gołyszek właściwy, Hylomys , bezkolec, 3 gatunki: bezkolec drobny, bezkolec krótkoogonowy, bezkolec wielkouchy, Neohylomys , myszojeż, monotypowy: myszojeż hainański, Neotetracus , ryjówkojeżyk, monotypowy: ryjówkojeżyk chiński, Podogymnura , szczurojeż, 2 gatunki: szczurojeż filipiński, szczurojeż złotokolcy.
Wymarła podrodzina Brachyericinae obejmowała rodzaje: Brachyerix Ereberix , Exallerix , Metechinus . Metexallerix Postexallerix , Synexallerix , Wymarła podrodzina Changlelestinae obejmowała jeden rodzaj: Changlelestes Wymarła podrodzina Tupaiodontinae obejmowała rodzaje: Anatolechinos Entomolestes Ictopidium Tupaiodon Zaraalestes Opisano również około dziesięciu rodzajów wymarłych nie sklasyfikowanych w żadnej z podrodzin: Auroralestes – jedynym przedstawicielem był Auroralestes simpsoni Cedrocherus Chandisorex Dartonius – jedynym przedstawicielem był Dartonius jepseni Hibbarderix – jedynym przedstawicielem był Hibbarderix obfuscatus Litolestes – jedynym przedstawicielem był Litolestes ignotus Oncocherus – jedynym przedstawicielem był Oncocherus krishtalkai Riddleria – jedynym przedstawicielem był Riddleria atecensis Scaptogale Silvacola – jedynym przedstawicielem był Silvacola acares
Ewolucja thumb|left|Największym przedstawicielem jeżowatych był Deinogalerix, znacznie większy od dzisiejszego jeża zachodniego