thumb|Grób Andrzeja Szalawskiego na cmentarzu na Powązkach Andrzej Szalawski, właśc. Andrzej Wojciech Pluciński, ps. „Florian” (ur. 4 grudnia 1911 w Warszawie, zm. 11 października 1986 tamże) – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny.
Życiorys Syn urzędnika państwowego Józefa Plucińskiego i Idy z SzalawskichSłownik biograficzny teatru polskiego, t. 3, 1910–2000. M–Ż, pod red. B. Berger, Warszawa 2016, s. 417.. Po ukończeniu gimnazjum wstąpił do Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie, który ukończył w 1936. Przez trzy kolejne sezony zdobywał aktorskie szlify na scenach Poznania i Lwowa. Grał w filmach od 1929, zyskał przed wojną popularność rolą w filmie Dziewczęta z Nowolipek, był także aktorem teatralnym w Poznaniu i Lwowie. Kształcił głos u Ady Sari i Adama Didura.
Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem od 1 stycznia 1937 i 1079. lokatą w korpusie oficerów rezerwy piechoty. We wrześniu 1939 został zmobilizowany do 26. pułku piechoty, stacjonującego w Gródku Jagiellońskim. Czwartego dnia wojny jego oddział skierowano do Lwowa. Bronił miasta do jego kapitulacji przed Armią Czerwoną 22 września. Po kapitulacji miasta zignorował zarządzenie radzieckiego okupanta i nie zarejestrował się jako oficer, unikając później śmierci w Katyniu.
Pozostał na terenie okupacji sowieckiej, grał w teatrze kierowanym przez Aleksandra Węgierkę i w teatrach grodzieńskich, białostockich i mińskich. Po ataku Niemiec na ZSRR wyjechał do Warszawy. Po przyjeździe do stolicy nie mógł znaleźć zatrudnienia w zawodzie, czemu na przeszkodzie stanęły jego wcześniejsze występy w spektaklach agitacyjnych pod okupacją radziecką. Pozbawiony środków do życia oraz niezbędnych dokumentów chroniących przed wywózką, zatrudnił się w ekipie warszawskiego oddziału niemieckiej kroniki filmowej Die Deutsche Wochenschau, której był lektorem (Tygodnik Dźwiękowy Guberni Generalnej). Występował też w koncesjonowanych przez Niemców teatrach: „Komedia”, „Miniatury”, „Jar” i „Maska”.
W październiku 1941 został zaprzysiężony jako członek Związku Walki Zbrojnej pod pseudonimem „Florian” i jako pracownik Oddziału II KG AK otrzymał rozkaz kontynuowania pracy w niemieckiej kronice filmowej celem rozpracowania zatrudnionych tam osób. Przez kolejne dwa lata dostarczał AK informacje o niemieckich planach propagandowych i agentach. W związku z niechęcią środowiska podjął próbę odejścia z kroniki filmowej, co udało mu się w lipcu 1943, nadal grał jednak w teatrach.
Po wojnie część przedstawicieli środowiska artystycznego (m.in. Bohdan Korzeniewski) twierdziła, że w okresie okupacji Szalawski odczytywał niemieckie komunikaty nadawane przez głośniki uliczne (tzw. „szczekaczki”), w których podawał nazwiska Polaków skazanych na śmierć oraz informował o „frontowych zwycięstwach III Rzeszy”M. Szejnert, Sława i infamia. Rozmowa z Bohdanem Korzeniewskim, Kraków 1992, s. 19–20.. To jego głos miał rzekomo oznajmić w kwietniu 1943 roku tysiącom Polaków o zbrodni w Katyniu. Zarzut ten został jednak podważony w czasie procesu artysty w 1949, stanowczo zaprzeczali również pracy Szalawskiego w „szczekaczce” jego koledzy z Armii KrajowejT. Mościcki, Warszawskie sezony teatralne 1944–1949, Warszawa 2016, s. 1044–1046..
Po zakończeniu wojny nie przeszedł weryfikacji przed komisją ZASP-u (tzw. „komisja Korzeniewskiego”) i przez trzy lata miał zakaz wykonywania zawodu. Decyzją sądu koleżeńskiego został również skreślony z listy członków ZASP-u. Wyjechał na Ziemie Odzyskane, gdzie w Jeleniej Górze imał się różnych zajęć, był m.in. szoferem i suflerem. W kwietniu 1947 jego „banicja” dobiegła jednak końca – zezwolono mu na występy. Został zatrudniony w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi. Wkrótce wstąpił też do PPS. 1 października 1948 został jednak aresztowany przez UB pod zarzutem „współpracy z hitlerowcami i działania na szkodę Narodu Polskiego”. Postawiony przed sądem w Warszawie, który w procesie trwającym od 18 do 20 lipca 1949 skazał go na cztery lata więzienia i konfiskatę mienia. Prośba o łaskę skierowana do prezydenta Bolesława Bieruta przez matkę Szalawskiego – Idę Plucińską nie została uwzględniona. Andrzej Szalawski zakończył odbywanie kary 1 października 1952J. Hera, Losy artystów polskich w czasach niewoli 1939–1954, Kraków 2019, s. 430..
Po wyjściu z więzienia podjął pracę w Teatrze im. Stefana Jaracza w Łodzi, Teatrze Narodowym w Warszawie, Teatrze Powszechnym w Warszawie i Teatrze Wybrzeże w Gdańsku. W 1956 obrazem Wraki wrócił też do gry w filmach, występował w roli Juranda ze Spychowa w polskim filmie historycznym Krzyżacy (1960) oraz w roli Hermana Bucholca w Ziemi obiecanej Andrzeja Wajdy na podstawie powieści Władysława Reymonta. Podkładał również głos do roli Artura Młodnickiego (szef trupy teatralnej) w Czarnych chmurach. Występował w spektaklach Teatru Telewizji i słuchowiskach Teatru Polskiego Radia.
W 1980 przeszedł na emeryturę, zmarł na wylew 11 października 1986 roku. Na skromnym grobie Szalawskiego na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 256-1-20) do śmierci jego żony Izabeli Wilczyńskiej-Szalawskiej nie było krzyża. „Uważałam, że swój krzyż Andrzej nosił na barkach przez większą część życia – tłumaczyła jego żona. – Nie chciałam, żeby cień krzyża padał jeszcze na jego grób”.
Życie prywatne Był trzykrotnie żonaty. Pierwszą żoną artysty była poślubiona w listopadzie 1939 tancerka i aktorka Kazimiera Kruszelnicka, drugą poślubiona 25 lutego 1956 w Łodzi aktorka i reżyserka Stefania Gintel-Domańska (rozwód w 1965), a trzecią poślubiona 7 października 1975 w Warszawie aktorka Izabela Wilczyńska, była żona dziennikarza Bronisława Trońskiego.
Kontrowersje Aktor do śmierci spotykał się z ostentacyjną niechęcią części kolegów, którzy nie wierzyli – lub nie chcieli uwierzyć – w jego niewinność (nie bez znaczenia była tu ponoć powierzchowność aktora – przystojny i inteligentny, ze skłonnością do wywyższania się i egotyzmu). Do jego najzagorzalszych przeciwników należał Bohdan Korzeniewski. To za sprawą jego donosu i oskarżenia o kolaborację z Niemcami do Departamentu Spraw Wewnętrznych AK, Szalawski został podczas okupacji skazany na hańbiącą karę ostrzyżenia włosów (ostrzygł się sam). Jego obrońcy, wśród których był m.in. Kazimierz Moczarski, nigdy jednak nie zwątpili w jego prawość.
Sam Szalawski do końca życia walczył o odzyskanie dobrego imienia. W 1966 Sąd Wojewódzki dla miasta Warszawy zdecydował wprawdzie o zatarciu skazania, jednak za jego życia nie przeprowadzono rehabilitacji. Ministerstwo sprawiedliwości „nie znajdowało podstaw do wniesienia rewizji nadzwyczajnej”.
Filmografia 1929: Pierwsza miłość Kościuszki – adiutant Kościuszki 1937: Dziewczęta z Nowolipek – Ignaś 1956: Wraki – niemiecki mechanik pomagający Barnatowi 1957: Prawdziwy koniec wielkiej wojny – profesor Stęgień 1960: Krzyżacy – Jurand ze Spychowa 1961: Tarpany – Adam, kierownik ośrodka doświadczalnego 1962: I ty zostaniesz Indianinem – „Odważny Żubr” 1968: Wilcze echa – major Grabień 1968: Ostatni po Bogu – komandor Pawlikowski 1968: Człowiek z M-3 – profesor, kierownik kliniki Piechockiego, ojciec Agnieszki 1969: Przygody pana Michała – generał Mikołaj Potocki 1970: Różaniec z granatów – polski major 1970: Pierścień księżnej Anny – Janusz I Starszy, archeolog 1971: Zmyślone... 1971: Goya – don Diego, sekretarz św. Inkwizycji 1972: Tajemnica wielkiego Krzysztofa – wielki Krzysztof 1972: Tajemnice Andów (Das Geheimnis der Anden) 1973: Nagrody i odznaczenia – doktor Rafał Jackowski, ojciec Jarka 1974: Ziemia obiecana – Herman Buchholz 1974: Gniazdo – Odolan, wuj Mieszka 1975: Ziemia obiecana – Herman Buchholz 1975: Trzecia granica – pułkownik 1975: Kazimierz Wielki – Olgierd, książę litewski 1975: Dyrektorzy – profesor okulista (odc. 4) 1976: Wielki układ – Piotr, ojciec Kołodziejskiego 1977: Sprawa Gorgonowej – Antonowicz, przewodniczący składu sędziowskiego we Lwowie 1977: Rytm serca – Kamil 1977: Lalka – Jan Mincel (odc. 2) 1978: Życie na gorąco – prezes Osborne (odc. 7) 1978: Rodzina Połanieckich – Zawiłowski 1978: 07 zgłoś się – Łukasz Uliński, opiekun Fordona (odc. 5) 1979: Tajemnica Enigmy – hrabia Fernand de Brugnon (odc. 4) 1979: Obok – Seweryn Karcz, ojciec Artura 1979–1981: Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy – starosta Chłapowski, ojciec Dezyderego 1979: Buddenbrookowie – przewodniczący senatu 1980: Zajęcia dydaktyczne – profesor-dziekan, szef Adamskiego 1980: W biały dzień – przewodniczący składu sędziowskiego podczas procesu „Koraba” 1980: Młyn Lewina – Weinmantel 1981: Znachor – przewodniczący sądu 1981: Limuzyna Daimler-Benz – profesor Rogożyn 1981: Biłek – Ignacy 1983: Przeznaczenie – aktor Stępowski 1983: Marynia – Zawiłowski 1984: Zabawa w chowanego – kierownik Powązek 1984: Sąd nad Braćmi Polskimi – rektor Jan Crell 1984: Przyspieszenie – 2 role: stary aktor; ojciec Maćka 1984: Ceremonia pogrzebowa – profesor Jan Nepomucen Tarnowski, ojciec Stefana i Jana 1984: Bez końca – adwokat, znajomy Labradora 1985: Tętno – profesor 1985: Temida – ojciec (odc. 1- Sprawa hrabiego Rottera)
Spektakle Teatru Telewizji 1957: Heloiza i Abelard – Abelard 1957: Tragedia optymistyczna – Aleksy 1960: Makabryczne upominki – Bruce 1961: Poezja murzyńska 1961: Wszyscy jesteśmy geniuszami 1963: Henryk VI na łowach – Ferdynand Kokl 1963: Panna bez posagu – Paratow 1963: Wymuszone zezwolenie – Wuj Klarysy 1965: Dym - Generał niecierpliwy 1965: Kaprysy Łazarza 1969: Zatoka śpiewających traw 1970: Dzika kaczka 1970: Ostatnie dobranoc Armstronga – John Armstrong 1971: Piękne ogrody 1971: Tak cicho, że wierzyć nie chciałem 1972: Most – Przewoźnik 1972: Niedźwiedź +reżyseria 1973: Człowiek na warcie – Władyka 1973: Śmiertelny taniec – Kapitan +choreografia 1974: Nadzieja – Klemens Bos 1975: Henryk IV – Tomasz Percy, hrabia Worcester 1975: Horsztyński – Hetman Kossakowski 1976: Osaczony – Senator O’Malley 1976: Weteran i Pani – Roger 1977: Doktor medycyny – Pułkownik 1977: Turoń – Krzysztof Cedro 1978: Wielki kawałek tortu w pułapce na myszy – Karol Richmond 1979: Dni zemsty – Stadler 1979: Eryk XIV – Svante Sture 1980: Każdemu co mu się należy od mafii – Roscio 1980: Kordian – Prezes 1980: Pomnik – Prof. Toonelt 1980: Proces – Wuj 1981: Jednouchy 1983: Gdy płoną lasy – Prezydent Mościcki 1984: Elżbieta, królowa Anglii – Walshingham 1985: Selekcja, cz. 1 – Don Anselmo 1986: Paskudna historia – Stiepan Nikiforowicz 1986: Spiskowcy – Książę
Dubbing 1973: Czarne chmury – szef trupy teatralnej
Nagrody i wyróżnienia Nagroda na IX FTPP w Toruniu za rolę Kapitana w przedstawieniu Śmiertelny taniec Augusta Strindberga w reżyserii Piotra Paradowskiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1967) „Order Stańczyka” - nagroda misięcznika „Litery” (1968) Nagroda na XI FTPP w Toruniu za rolę Armstronga w przedstawieniu Ostatnie dobranoc Armstronga w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1969) Wielka Nagroda Widzów im. Iwo Galla dla najlepszego aktora 1969 roku w Plebiscycie VI Kongresu Widzów Teatru w Sopocie (1970)
Źródło:.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwenci Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie Kategoria:Członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej (1944–1948) Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Podporucznicy piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Obrońcy Lwowa (1939) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy aktorzy filmowi Kategoria:Polscy aktorzy teatralni Kategoria:Polscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Więźniowie w Polsce Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Zmarli w 1986