thumb|350px|Porównanie gospodarki liniowej z cyrkularną

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ), nazywana też gospodarką cyrkularną () – pojęcie odnoszące się do modelu produkcji i konsumpcji, w którym dąży się do możliwie najdłuższego utrzymania w obiegu gospodarczym wartości produktów, ich komponentów i materiałów oraz do ograniczania powstawania odpadów. Zakres i definicje pojęcia są przedmiotem dyskusji w literaturze; przegląd 114 definicji wykazał, że jest ono interpretowane na wiele różnych sposobów. W najwęższym ujęciu GOZ sprowadza się do recyklingu; ujęcia szersze obejmują m.in. wydłużanie życia produktów, ponowne użycie, naprawę, regenerację i modernizację (remanufacturing), współdzielenie oraz projektowanie produktów pod kątem trwałości i możliwości odzysku.

Gospodarka o obiegu zamkniętym bywa przeciwstawiana gospodarce liniowej, opartej na jednokierunkowym przepływie materiałów typu „weź–wyprodukuj–użyj–wyrzuć” (take–make–use–dispose), w którym materiały po użyciu trafiają do odpadów. Rozróżnienie to odnosi się do kierunku i organizacji przepływów materiałowych, a nie do wzrostu gospodarczego jako takiego.

Założenia i zasady mały|Poziomy obiegu zamkniętego w gospodarce W literaturze zwraca się uwagę, że dla utrzymania wartości zasobów najważniejsze jest zapobieganie powstawaniu odpadów oraz ponowne użycie i naprawa, a dopiero w dalszej kolejności recykling i odzysk. Ten porządek działań bywa określany hierarchią utrzymania wartości lub strategiami „R” (ang. refuse, reduce, reuse, repair, refurbish, remanufacture, repurpose, recycle, recover). Wynika to z tego, że materiały nie mogą być recyrkulowane bez ograniczeń – w każdym cyklu dochodzi do strat materiałowych i jakościowych, a procesy przetwarzania wymagają energii.

W praktyce mechanizmy GOZ obejmują m.in.: projektowanie produktów pod kątem trwałości, naprawialności i możliwości demontażu, ponowne użycie, naprawę, modernizację i regenerację produktów, odzysk komponentów, recykling materiałów oraz modele biznesowe oparte na współdzieleniu i sprzedaży użytkowania zamiast własności (produkt jako usługa). Elementem powiązanym jest symbioza przemysłowa, polegająca na wykorzystywaniu odpadów i produktów ubocznych jednych zakładów jako surowców przez inne.

Krytyka i ograniczenia Ze względu na wieloznaczność pojęcia gospodarka o obiegu zamkniętym bywa określana w literaturze jako „koncept zasadniczo sporny”, a jej zakres jako przedmiot odmiennych interpretacji. Zwraca się uwagę, że określanie GOZ jako „regeneracyjnego systemu” ma charakter postulatywny i pochodzi z określonego nurtu literatury, a nie jest neutralnym opisem.

Podnoszone są również ograniczenia fizyczne i ekonomiczne: pełne domknięcie obiegów jest niemożliwe ze względu na drugą zasadę termodynamiki oraz straty materiałowe, recykling nie zawsze jest korzystniejszy środowiskowo od produkcji pierwotnej i sam może wymagać znacznych nakładów energii. Zagadnieniem jest też tzw. efekt odbicia, sprawiający, że oszczędności z recyklingu i ponownego użycia mogą nie przekładać się wprost na zmniejszenie całkowitego wpływu środowiskowego. Dyskusyjna jest także możliwość pełnego rozdzielenia wzrostu gospodarczego od wzrostu zużycia zasobów.

Historia koncepcji Pojęcie gospodarki o obiegu zamkniętym ma wcześniejsze korzenie intelektualne, a jego historia bywa opisywana jako ewolucja i „powrót” koncepcji, a nie jednorazowy wynalazek. Za źródła koncepcji literatura uznaje m.in. ideę Ziemi jako „statku kosmicznego”, czyli gospodarki zamkniętej o ograniczonych zasobach (esej Kennetha Bouldinga z 1966 r.), ekologię przemysłową (koncepcja Ayresa i Kneese z 1969 r.) oraz gospodarkę funkcjonalną zaproponowaną przez Waltera Stahela w 1989 r. Model cyrkularnych przepływów materiałowych, oparty na bilansie materiałowym i prawach termodynamiki, przedstawili w 1990 r. David Pearce i Kerry Turner. Współczesną popularyzację koncepcji i jej popularnej definicji przypisuje się przede wszystkim raportom Ellen MacArthur Foundation z 2013 r., które jednak korzystały z wcześniejszych, naukowych ujęć.

Gospodarka o obiegu zamkniętym a gospodarka liniowa Model GOZ różni się od liniowego przede wszystkim kierunkiem przepływów materiałowych: zamiast jednokierunkowego ciągu „zasoby–produkty–odpady” zakłada ich zamkniętą pętlę. Różnica ta nie oznacza rezygnacji z wytwarzania wartości dodanej, gdyż celem GOZ pozostaje tworzenie wartości przy mniejszym zużyciu zasobów.

Gospodarka o obiegu zamkniętym w polityce Unia Europejska Przechodzenie na model GOZ jest oficjalnym celem Unii Europejskiej.

Polska Wdrażaniem GOZ w Polsce zajmują się organy administracji odpowiedzialne za środowisko i gospodarkę; zakres tych kompetencji zmieniał się wraz z reorganizacjami ministerstw.

Zobacz też

system kaucyjny

Przypisy

Bibliografia

Gospodarka cyrkularna UE

Kategoria:Gospodarka