Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў (, Омск, Расійская імперыя — , канцлагер , Трэці рэйх, цяпер Аўстрыя) — расійскі і савецкі фартыфікатар, вучоны — . Генерал-лейтэнант інжынерных войскаў (04.06.1940). Доктар ваенных навук (1941), прафесар (1938) Акадэміі Генеральнага штаба РСЧА. Член ВКП(б) (1940). Герой Савецкага Саюза (1946, пасмяротна).
Біяграфія
Дзяцінства, юнацтва, пачатак ваеннай службы
Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў быў нарадзіўся года ў Омску ў сям’і крашанаў«Кряшенами были генерал Карбышев, герой Бреста Гаврилов, летчица Санфирова.» — Сидорова Т. Кряшены в Татарстане: быть ли им отдельной нацией // , № 49 04.12.2012Православные татары — особый народ? : выпускніка , ветэрана Крымскай вайны, ваеннага службоўца Міхаіла Ільіча Карбышава (1829—1892) і яго жонкі Аляксандры, дачкі калежскага саветніка з багатых омскіх купцоў другой гільдыі ЛузгіныхЛузгина Александра Ефимовна«Иван Карбышев в сибирской истории» (изд. Сытина Н. И., Павлодар, 2015 г., 180с.), быў шостым, апошнім дзіцем. Бацька з радавых — Карбышавых ОмскайКарбышев Михаил Ильич Миркискин В. Несломленный генерал. // , 14.11.2003Сифоров В. Неприступная крепость генерала Карбышева. // Русский век. 2015. За ваенную службу бацька быў узнагароджаны ордэнамі Станіслава, Ганны III ступені, медалямі. Калі старэйшы сын дасягнуў школьнага ўзросту, Міхаіл Ільіч па хваробе звольніўся з сапраўднай ваеннай службы і перабраўся з сям’ёй у Омск служыць ваенным чыноўнікам. Сібірскага казачага войска. У яго было чацвёра сыноў і дзве дачкі (Дзмітрый — самы малодшы з дзяцей). Міхаіл Ільіч быў спачатку памочнікам бухгалтара ў Омску, а затым стаў наглядчыкам Карасуцкіх саляных азёр: займаўся промыслам у стэпах, здабываў соль, вёў . Захапіўся фатаграфіяй. Старэйшыя дзеці вучыліся: Уладзімір — у , дочкі Соф’я і Яўгенія — у жаночай, а Міхаіл і Сяргей — у . Малодшаму Дзмітрыю было 4 гады, калі старэйшы брат скончыў з адзнакай гімназію. Уладзімір марыў быць урачом. Калі Міця цяжка захварэў на воспу, брат выхадзіў яго.. Дзякуючы высокаадукаванай маці Міця з маленства аднолькава добра гаварыў без акцэнту і думаў на літаратурных рускай, татарскай, французскай і нямецкай мовах. Дванаццацігадовым застаўся без бацькі, які памёр у 1892 годзе. Дзяцей выхоўвала хваравітая маці, якая амаль не выходзіла з дому. Дзмітрый жа знікаў на вуліцы, дзе выявіў якасці лідара: пад яго кіраўніцтвам казацкія дзеці будавалі крэпасці (узімку са снегу, у іншы час з зямлі) і штурмавалі іх.
Раней старэйшага з братоў Карбышавых, Уладзіміра, накіравалі па стыпендыі праўлення Сібірскага казацкага войска вучыцца на . У 1887 годзе яго арыштавалі за ўдзел у студэнцкім рэвалюцыйным руху (яго рукой быў напісаны заклік з нагоды спробы замаху А. І. Ульянава і яго групы на цара). За гэтым рушыла заключэнне ў турму і выключэнне з універсітэта. Недавучанага лекара вызначылі радавым казаком у Сібірскага казацкага войска. Але праз два гады як цяжка хворы на туберкулёз быў вызвалены, вярнуўся дадому. Памёр у прафілактычным зняволенні да суда падчас візіту ў Омск спадкаемца на пачатку 90-х гадоў XIX стагоддзя.
Стрыечны брат будучага генерала (сын сястры бацькі — цёткі Веры) Аляксандр Дзмітрыевіч Шайтанаў таксама раней актыўна ўдзельнічаў у рэвалюцыйным руху, быў асуджаны, адбываў ссылку ў Архангельскай губерні. У сувязі з тым, што сям’я Карбышавых была пад наглядам , Дзмітрыя не прынялі ў на навучанне за дзяржаўны рахунак. Яго 6 верасня 1891 года залічылі «як прыходзячым па плаце». Гэта пагаршала і без таго нялёгкае фінансавае становішча сям’і: маці не хацела прымаць дапамогу сваіх багатых крэўных сваякоў, паколькі лічыла, што яны здрадзілі яе старэйшага сына, не паспрабаваўшы ўзяць яго на парукі (хоць фактычна тыя і не мелі такой магчымасці з-за ўласнай нядобранадзейнасці, якая выявілася пасля захопу паліцыяй перапіскі Уладзіміра, а таксама з асцярог пашкодзіць свайму бізнэсу, распачаўшы загадзя асуджаную на няўдачу спробу ўзяць арыштаванага на парукі). Як бы там ні было, Дзмітрый Карбышаў рэгулярна наведваў заняткі, стаў выдатнікам і праз два гады быў залічаны паўнапраўным кадэтам. скончыў у 1898 годзе з адзнакай, першым сярод выпускнікоў, і быў рэкамендаваны для паступлення ў Паўлаўскае вучылішча, Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча або Мікалаеўскае інжынернае вучылішча. Сам Дзмітрый хацеў паступіць у Акадэмію мастацтваў ці ў Інстытут грамадзянскіх інжынераў, але ў сям’і не было сродкаў. Дапамогу сваякоў яны па-ранейшаму не прымалі, а ўдовінай пенсіі маці ледзь хапала на выдаткі па хаце. Сямейны савет вырашыў, што Дзмітрый пойдзе па шляху бацькі, стане ваенным, прычым па інжынернай прафесіі.
У 1898 годзе быў прыняты ў Мікалаеўскае інжынернае вучылішча. Па выніках уступных іспытаў апынуўся 78-м з 94, а па выпускных іспытах — ужо 9-м. У 1900 годзе, па заканчэнні вучылішча, накіраваны служыць у 1-ы Усходне-Сібірскі сапёрны батальён, начальнікам кабельнага аддзялення тэлеграфнай роты. Батальён дыслакаваўся ў Маньчжурыі, а затым у пасёлку Славянка пад Уладзівастокам. У 1903 годзе выраблены ў паручнікі. Адпачынак 1903 года правёў у горадзе НагасакіКарбышев, Дмитрий Михайлович // Кто есть кто в мире. — М.: Олма медиа групп, 2003. — С. 632.Карбышев Дмитрий Михайлович — Омск.Решин Е. Г. Генерал Карбышев. Документальная повесть. — М.: Издательство ДОСААФ, 1987.
Руска-японская і Першая сусветная вайна У ходзе Руска-японскай вайны ў складзе батальёна ўмацоўваў пазіцыі, усталёўваў сродкі сувязі, наводзіў масты, вёў разведку боем. Здзейсніў подзвіг у . Але першая баявая ўзнагарода афіцэра Карбышава — ордэн Святога Уладзіміра IV ступені з мячамі і бантамі — была ўручана за . Камандуючы кабельным аддзяленнем 4-й тэлеграфнай роты 1-га Усходне-Сібірскага сапёрнага батальёна (перадача сігналаў з дапамогай ), ён вывеў з акружэння 60 вайскоўцаў з тэхнікай і зброяй. Вайну скончыў з пяццю баявымі ордэнамі і трыма медалямі ў чыне паручнікаДмитрий Карбышев — герой, не сломленный концлагерями.//Военное обозрениеРешин Л. Е. Первый подвиг. // . — 1989. — № 4. — С.77-78..
У 1906 годзе па абвінавачанні ў агітацыі сярод салдат (так дакументавана, але, мабыць, толькі за неданосніцтва — ён за ўсё жыццё ніколі ні на каго не даносіў) яму пагражалі ваенна-палявы суд і расстрэл, у лепшым выпадку — турма. Але не дазволіў аддаць адважнага баявога афіцэра катам. Па рашэнні суда гонару ён сышоў з вайсковай службы ў запас. Жыў ва Уладзівастоку, займаўся чарцёжнай працай.
27 кастрычніка 1906 года Аліса Карлаўна Траяновіч-Піятроўская і Дзмітрый Міхайлавіч Карбышаў абвянчаліся ў ў г. Нікольску-Усурыйскім.
У 1907 годзе вярнуўся на ваенную службу, служыў ва Уладзівастоку ў зноў сфарміраваным крапасным сапёрным батальёне, дзе камандаваў ротай. Увосень 1908 года паступіў у ў Санкт-Пецярбургу.
У 1911 годзе з адзнакай скончыў Мікалаеўскую ваенна-інжынерную акадэмію. Па размеркаванні штабс-капітан Карбышаў быў накіраваны ў 1-ю Севастопальскую крапасную мінную роту, якая займалася тады ўмацаваннем заходніх межаў імперыі, а ў кастрычніку 1912 года быў пераведзены ў распараджэнне начальніка інжынераў Варшаўскай ваеннай акругі ў Брэст-Літоўск на пасаду камандзіра міннай ротыНепокорённый. На абедзвюх пасадах ён быў вытворцам прац пры будаўніцтве Брэсцкай крэпасці.
Удзельнік Першай сусветнай вайны з першага дня. Ваяваў у Карпатах у складзе 8-й арміі генерала А. А. Брусілава (Паўднёва-Заходні фронт). Быў дывізіённым інжынерам і пяхотных дывізій, затым начальнікам інжынернай службы . У пачатку 1915 года ўдзельнічаў у штурме крэпасці Перамышль. Быў паранены ў нагу. За смеласць і адвагу ўзнагароджаны ордэнам Св. Ганны і выраблены ў падпалкоўнікі (1916). У 1916 годзе быў удзельнікам знакамітага Брусілаўскага прарыву. У 1917 годзе — вытворца работ 8-й арміі па ўмацаванні пазіцый на мяжы з Румыніяй.Автобиография комдива Д. М. Карбышева от 1 декабря 1938 года. // . — 1988. — № 12. — С.80-85.
Уступленне ў шэрагі РСЧА У снежні 1917 года падпалкоўнік Д. М. Карбышаў уступіў у Чырвоную гвардыю ў Магілёве-Падольскім. У сакавіку 1918 года з групай афіцэраў штаба былой 8-й арміі з вялікай цяжкасцю дабраўся да Варонежа, дзе ўступіў у Чырвоную Армію. Удзельнік Грамадзянскай вайны.
У красавіку 1918 года Д. М. Карбышаў прызначаецца ў Калегію па абароне краіны пры Галоўным ваенна-тэхнічным упраўленні РСЧАЮные Карбышевцы — Биография.. У ліпені 1918 года Д. М. Карбышаў прызначаны начальнікам асобнага інжынернага ўпраўлення Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі. Аднак дабрацца да месца службы не змог, быў змушаны застацца ў Царыцыне і ўдзельнічаў у , будуючы ўмацаванні вакол горада. З восені 1918 года — памочнік начальніка 1-га ваенна-палявога будаўніцтва на Усходнім фронце.
Вясной 1919 года Д. М. Карбышаў прызначаны галоўным кіраўніком усіх абарончых работ Усходняга фронту, удзельнічаў у будаўніцтве Сімбірскага, Самарскага, Саратаўскага, Чалябінскага, Залатавустаўскага, Траецкага, Курганскага ўмацаваных раёнаў; забяспечваў фарсіраванне рэк Уфы і Белай, пачатак наступу на Сібір, праектаваў абарончыя збудаванні .
Са студзеня 1920 года Д. М. Карбышаў — начальнік Упраўлення ваенна-палявых будаўніцтваў. Кіраваў працамі па аднаўленні чыгуначнага маста цераз Іртыш у Омску, умацоўваў Забайкальскі плацдарм.
У лютым 1920 года быў прызначаны начальнікам інжынераў Усходняга фронта. Удзельнічаў у баявых дзеяннях у Забайкалля супраць войскаў атамана Р. М. Сямёнава.
У жніўні 1920 года выкліканы М. В. Фрунзэ на пасаду намесніка начальніка інжынераў , аднак да моманту яго прыбыцця ў Харкаў у кастрычніку гэтага года пасада ўжо была занятая, тады яго прызначылі намеснікам начальніка інжынераў фронта. Кіраваў будаўніцтвам умацаванняў на . У лістападзе 1920 года кіраваў інжынерным забеспячэннем і . У 1921—1923 гадах — памочнік, намеснік, а затым начальнік інжынераў .
Акадэмія імя Фрунзэ, Акадэмія Генштаба У сакавіку 1923—1926 гадах — старшыня Інжынернага камітэта Галоўнага ваенна-інжынернага ўпраўлення РСЧА (затым пасада перайменавана ў «старшыню Ваенна-тэхнічнага камітэта Ваенна-тэхнічнага ўпраўлення РСЧА»), адначасова выкладаў інжынерную справу ў Ваеннай акадэміі РСЧА імя М. В. Фрунзэ и в . Дацэнт (1924). З 1926 года — галоўны кіраўнік па ваенна-інжынернай справе ў Ваеннай акадэміі РСЧА імя М. В. Фрунзэ. У 1929 годзе ўдзельнічаў у праектаванні ўмацаваных раёнаў уздоўж заходніх рубяжоў Савецкага Саюза. У лютым 1934 года назначаны начальнікам кафедры ваенна-інжынернай справы Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба.
З’яўляўся ваенна-тэхнічным кансультантам пры стварэнні дыярамы «Узяцце Растова»Востоков Е. И. Грековцы. — 2-е изд, доп. — М.: Воениздат, 1983. — С. 23.
5 снежня 1935 года прысвоена званне .
Панарама «» была створана ў 1934—1940 гадах калектывам мастакоў пад кіраўніцтвам , пасля яго смерці — . У якасці кансультанта быў прыцягнуты акадэмік АМ М. С. Самокіш. Кансультантам ад быў прызначаны ўдзельнік генерал Д. М. КарбышаўАндреева Л. Ю. К истории создания панорамы «Штурм Перекопа» // Учёные записки Таврического нац. ун-та им. В. И. Вернадского. Сер. «Ист. науки». 2012. Т. 25 (64). № 2. С. 30—42..
З 1936 года быў памочнікам начальніка кафедры тактыкі вышэйшых злучэнняў па інжынерных войсках. Акадэміі Генеральнага штаба РСЧА. У 1937 годзе загадам наркама абароны быў прызначаны старшынёй Дзяржаўнай камісіі па абароне дыпломных праектаў Ваенна-інжынернай акадэміі РСЧА. У 1938 годзе скончыў Вышэйшую ваенную акадэмію (Ваенную акадэмію Генеральнага штаба). 23 кастрычніка 1938 года зацверджаны ва вучоным званні прафесара.
Да канца 1930-х гадоў Дзмітрый Карбышаў ужо лічыўся адным з найвыдатнейшых адмыслоўцаў у вобласці ваенна-інжынернага мастацтва не толькі ў Савецкім Саюзе, але і ў свеце.
У 1940 годзе яму прысвоена званне генерал-лейтэнанта інжынерных войскаў. У 1941 годзе — вучоная ступень доктара ваенных навук. Перад пачаткам Вялікай Айчыннай вайны займаў пасаду старшага выкладчыка кафедры тактыкі вышэйшых злучэнняў Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К. Я. Варашылава.