Адукацыя ў Смаленскай вобласці — адзіны мэтанакіраваны працэс выхавання і навучання, які з’яўляецца грамадска значным дабром і які ажыццяўляецца ў інтарэсах чалавека, сям’і, грамадства і дзяржавы, а таксама сукупнасць набываямых ведаў, уменняў, навыкаў, каштоўнасных установак, вопыту дзейнасці і кампетэнцый, вызначаных аб’ёму і складанасці ў мэтах інтэлектуальнага, духоўна-маральнага, творчага, фізічнага і (або) прафесійнага развіцця чалавека, задавальнення яго адукацыйных патрэбаў і інтарэсаў.

Гісторыя

Станаўленне адукацыі Пасля прыняцця хрысціянства (990 г.) у Смаленску сталі стварацца школы і бібліятэкі. Цалкам верагодна, што школьнай адукацыі садзейнічаў князь Смаленскі Расціслаў Мсціславіч. У 2-й палове XII ст. падчас княжання Рамана Расціславіча былі заведзены школы для пастыраў царквы. У іх навучалі рускай мове, лацінскай і грэцкай мовах. Значны ўклад у развіццё адукацыі на Смаленшчыне ўнёс Аўрамій Смаленскі — таленавіты прапаведнік, царкоўны дзеяч і жывапісец. Ён ператварыў Селішчаўскі манастыр (10 км на поўдзень ад Смаленска) ў своеасаблівую школу. У ёй пісаліся і распаўсюджваліся духоўныя кнігі, а таксама пропаведзі. Пазней ён заснаваў манастыр, названы яго імем, і завёў шматлікіх вучняў, з якіх выйшлі летапісцы, настаўнікі, літаратары, мастакі. Смаленскія літаратурныя творы XIII-XV стст. («Аповесць пра Меркурыі Смаленскам», «Хаджэнне архімандрыда Агрэфенія ў Святую Зямлю», «Хаджэнні Ігната Смаляніна», Псалтыр Анежскага манастыра і інш.) гавораць аб тым, што культура і асвета на Смаленшчыне не прыйшлі ў заняпад у перыяд мангола-татарскага нашэсця.

Як сведчыць замежны падарожнік Фабр (1525 г.), на Смаленскай зямлі ў XVI ст. сустракаліся гімназіі. Тут дзеці шляхетных вучыліся на рускай мове вольным навукам, займаліся грэцкім мовай і нават вывучалі іншыя замежныя мовы. У працы Стогаловага Сабору (1551 года), які прыняў рашэнне аб далейшым павелічэнні вучэльняў і распаўсюдзе пісьменнасці на Русі, удзельнічаў і Смаленскі епіскап Гурый Забалоцкі, нашчадак радавітых смаленскіх баяраў (іх радавы маёнтак быў у сяле Забалоцце Ельнінскага павета). Быў складзены праект установы ва ўсіх гарадах вучэльняў (у іх навучаліся чытанню, пісьму, спеву). Яны адкрыліся і на Смаленшчыне; навучаліся дзеці духавенства і баяраў. З сярэдзіны смаленскага баярства выйшла нямала высокаадукаваных дзеячаў Рускага дзяржавы (князь А. М. Курбскі; смаленскі баярын і літоўскі ваявода З. І. Коткін, ад якога пайшла дынастыя Раманавых. Іх радавы маёнтак — сяло Кошкін у Рослаўльскім павеце; смаленскі ваявода князь В. Шуйскі і інш.).

У перыяд уваходжання Смаленшчыны ў склад Рэчы Паспалітай у Смаленску была адкрыта найбуйнейшая каталіцкая семінарыя (1625 г.); узначальваў яе Адам Лемпіцкі. Рускія звычаі і асвета пераследаваліся, усюды замацоўвалася польская мова. Адзіным паўлегальных цэнтрам праваслаўнай асветы на тэрыторыі Смаленскага краю быў Бізюкоўскі манастыр, заснаваны з дазволу польскага караля баярынам С. Салтыковым.

Пасля захопу Смаленска войскамі маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча (1654 г) касцёлы і кляштары перарабляліся ў праваслаўныя царквы і манастыры. Пры іх пачыналі працаваць школы. Пры Вазнясенскім жаночым манастыры ў Смаленску існавала вучылішча для дачок смаленскага служылага дваранства (шляхты). Тут выхоўвалася дачка палкоўніка Наталля Нарышкіна, якая стала жонкай цара Аляксея Міхайлавіча і маці Пятра I.

Пятроўская эпоха

Па ўказе Пятра I у кожнай епархіі ствараліся школы для падрыхтоўкі святароў. У 1711 г. Архірэйскі школа была адкрыта ў Смаленску, выкладаў у ёй вучань Феафана Пракаповіча вучоны манах Іасаф Маеўскі, запрошаны з Кіева. У 1728 годз яна была ператворана ў духоўную семінарыю, першае на Смаленшчыне сярэдняя навучальная ўстанова. Першымі яе выкладчыкамі былі выпускнікі Кіеўскай духоўнай акадэміі Павел Макавецкі, Уладзімір Любарскі, Фёдар Паўлоўскі. З Маскоўскай духоўнай акадэміі быў запрошаны багаслоў Аляксей Бястужаў. Колькасць вучняў вагалася ад 500 да 700 чалавек. Затым сталі адчыняцца падведамныя семінарыі духоўныя вучэльні ў паветах (Белым, Дарагабуж, Рослаўлі і Таропцы). Галоўная задача духоўнай семінарыі і вучэльняў — падрыхтоўка кадраў для цэркваў і манастыроў. Тады ж сталі адчыняцца свецкія навучальныя ўстановы для падрыхтоўкі чыноўнікаў, афіцэраў, іншых неабходных дзяржаве спецыялістаў. Указам Пятра I ад 28 лютага 1714 г. у Расіі ствараліся лічбавыя школы для навучання дзяцей усіх саслоўяў ад 10 да 15 гадоў. Першая лічбавая школау Смаленску з’явілася ў 1716 г. лічбавыя школы праіснавалі да 1744 г., калі па ўказе Лізаветы Пятроўны былі ўліты ў гарнізонныя школы. Гарнізонная школа ў Смаленску ў 1798 г. была пераіменавана ў ваенна-сіроцкі дом, з 1826 г. пераўтворана ў батальён ваенных кантаністаў. Па стане на 1834 г. у ім навучалася 3654 чалавек, іх навучалі 85 настаўнікаў і афіцэраў.

У перыяд праўлення Кацярыны II была праведзена рэарганізацыя старых навучальных устаноў — свецкіх і духоўных — і пачалося стварэнне новых выхаваўча-адукацыйных устаноў, якія павінны былі стаць усесаслоўным (маламаёмасныя і немаёмныя вызваляліся ад платы за навучанне). У Смаленскай губерні такія школы былі адкрыты 25 красавіка 1779 г. у Смаленску, Вязьме, Рослаўлі, Белым; называліся яны градскімі. У 1780 г. у Смаленску пры Свірскай царквы купец і дабрачынец В. Г. Хлебнікаў зладзіў прыватную школу, у якой навучаліся штогод ад 24 да 35 хлопчыкаў розных саслоўяў.

5 жніўня 1786 г. быў зацверджаны «Статут народных вучэльняў у Расійскай імперыі», згодна з якім у Расіі вызначалася агульнаадукацыйная сістэма школ. Яна складалася з Галоўных чатырохкласных народных вучэльняў з пяцігадовым тэрмінам навучання ў губернскіх гарадах Малых (двухкласнае) — у павятовых гарадах.

Усе яны аб’яўляліся ўсесаслоўнымі і бясплатнымі. 22 верасня 1786 г.

Галоўнае народнае вучылішча было адкрыта ў Смаленску (першапачаткова — 48 вучняў, перакладзеных з градскага вучылішча, якое было скасавана; праз год — 315 чалавек). Было адкрыта 6 Малых народных вучэльняў у павятовых гарадах: Парэчча, Вязьме, Гжацк, Рослаўлі, Белым і Сычоўке. У 1799 г. дырэктарам народных вучэльняў Смаленскай губерні быў прызначаны таленавіты арганізатар і педагог Л. Ф. Людагоўскі, які працаваў на гэтай пасадзе больш за 30 гадоў.

Па «Статуту навучальных устаноў, падведамных універсітэтам» (1804 г.) стваралася чатырохступеністая сістэма народнай адукацыі: парафіяльныя вучылішча, павятовыя вучылішчы, губернскія вучылішча (або гімназіі) і ўніверсітэты. 26 сакавіка 1804 г. Смаленскае Галоўнае народнае вучылішча было пераўтворана ў гімназію, якая стала першым свецкім сярэднім навучальнай установай у губерні.

Пры гімназіі быў адкрыты камерцыйны клас па хадайніцтве і на сродкі купцоў Гжацка. У адным будынку з гімназіяй размясціліся Смаленскае павятовае і прыходскае вучылішча (1804 г.). На базе Малых вучэльняў зноўку пачалі адчыняцца падведамныя гімназіі павятовыя двухкласныя вучылішчы. У 1837 г. працавалі 7 павятовых вучылішчаў, у якіх выкладалі 45 настаўнікаў і навучаліся 480 хлопчыкаў (усе павятовыя вучылішча былі мужчынскімі).

Вучылішчы былі адкрыты ў Рослаўлі ў 1811 годзе (на сродкаў сувязі, а мясцовага дваранства), у Смаленску (у 1813 годзе, на сродкі князя Г. А. Друцкага-Сакалінскага), у Гжацку (у 1814 годзе, на сродкі мясцовага купецтва), Дарагабужы (1814 год, на сродкі І. І. Барышнікава), у Вязьме (1816 г.). Па даных 1857 года ў Смаленскай губерні працавала 14 парафіяльных школ, у якіх навучалася 907 вучняў. Парафіяльныя і павятовыя вучылішча не задавальнялі патрэбы насельніцтва ў адукацыі (іх было недастаткова, асабліва для дзяўчынак; праграма вучэльняў не задавальняла заможных бацькоў і г.д.), таму ў Смаленску і гарадах сталі ўзнікаць прыватныя пансіёны і школы. У 1857 годзе ў Смаленску было 3 прыватных пансіёну і 4 школы, прыватныя школы меліся ў Вязьме, Рослаўлі, Дарагабужы, Ельні і Духаўшчыне. Па даных 1857 года ў Смаленскай губерні налічвалася 26 школ Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў (у іх працавалі 31 настаўнік і навучаліся 985 хлопчыкаў і 65 дзяўчынак), духоўнае ведамства ўтрымлівала 13 царкоўна-прыходскіх школ (13 свяшчэнна і царкоўнаслужыцеляў навучалі 157 хлопчыкаў і 39 дзяўчынак).

У 1804 годзе ў Смаленску было адкрыта Дваранскае ваеннае вучылішча (200 навучэнцаў ва ўзросце ад 8 да 18—19 гадоў). З 1807 года яно стала называцца Смаленскім кадэцкім корпусам. Гэта было трэцяе падобнага роду ваенна-навучальная ўстанова ў Расіі. Да ваеннаму ведамству ставіўся ваенна-сіроцкі дом, створаны ў Смаленску ў 1798 годзе, ператвораны ў 1824 годзе ў батальён ваенных кантаністаў у складзе 8 рот. У ім навучалася больш за 3 тыс. чалавек. У 1856 годзе гэтае навучальная ўстанова перастала існаваць. Да 1856 года навучальная ўстанова кантаністаў існавала ў Парэччы (1000 вучняў).

Міністэрства ўнутраных спраў у 1830 годзе адкрыты ў Смаленску, як і іншых губернскіх гарадах, вучылішча закрытага тыпу для дзяцей канцылярскіх служачых (трохкласная з шасцігадовым тэрмінам навучання), навучаліся ў ім хлопчыкі з 10—12-гадовага ўзросту. У 1861 годзе яна была закрытая. Ведамству ўстаноў імператрыцы ў Смаленску належаў Дзіцячы прытулак, адкрыты ў 1846 годзе для сірот і дзяцей немаёмных бацькоў (у ім жылі і навучаліся дзяўчынкі ад 6 да 14 гадоў; з 1849 года ў прытулку выхоўваліся і хлопчыкі). Усяго ў сярэдзіне XIX стагоддзя на тэрыторыі Смаленскай губерні працавалі 124 рознага роду навучальныя ўстановы (акрамя прыватных школ у памешчыцкіх сядзібах), у якіх навучалася каля 8670 хлопчыкаў і больш за 550 дзяўчынак, выкладалі 304 настаўнікі.

У 2-й палове XIX стагоддзя асноўнай сярэдняй навучальнай установай заставалася гімназія. Па новым Статуту 1864 г. (дапоўнены ў 1871 г.) гімназіі сталі дзяліцца на класічныя і рэальныя. У Смаленскай губерні ў пачатку XX ст. дзейнічалі 27 гімназій і 4 рэальных вучылішча. Згодна з Палажэннем аб гарадскіх вучылішчах 1872 года, яны ствараліся ізноў або ператвараліся з павятовых або парафіяльных вучэльняў ва ўсіх гарадах. У пачатку XX стагоддзя ў Смаленскай губерні працавалі 39 такіх вучэльняў, называліся яны вышэйшымі пачатковымі вучылішчамі.

З 1870-х гадоў сталі стварацца прафесійныя навучальныя ўстановы. У Смаленскай губерні налічвалася 11 рамесных і 1 тэхнічнае вучылішча, 2 гандлёвыя класы і 6 сельскагаспадарчых школ.

Вялікую ролю ў развіцці народнай адукацыі ў сельскай мясцовасці згулялі земствы. Ужо на 1881 год у Смаленскай губерні яны ўтрымлівалі 240 вучэльняў, дзе навучалася больш 8300 хлопчыкаў і 1560 дзяўчынак. Па ініцыятыве земстваў пачалася падрыхтоўка настаўнікаў. У 1872 годзе пад Вязьмой была адкрыта Алфёраўскі мужчынская настаўніцкая семінарыя (навучалася да 100 чалавек), у 1910 годзе — Собалева-Вараб’ёўская жаночая настаўніцкая семінарыя (навучалася да 60 чал.). Настаўнікаў рыхтавалі епархіяльнае вучылішча і духоўная семінарыя. У 1912 годзе ў Смаленску пачаў працаваць Настаўніцкі інстытут, другое пасля Археалагічнага інстытута, адкрытага годам раней, вышэйшая навучальная ўстанова ў Смаленскай губерні. Настаўнікаў рыхтавалі 13 мужчынскіх і жаночых 2-класных школ, адкрытых па лініі духоўнага ведамства ў 8 паветах губерні.

Многія навучальныя ўстановы Смаленскай губерні мелі ганаровых папячыцеляў, аказваць ім матэрыяльную дапамогу. Княгіня М. К. Ценішава ўтрымоўвала сельскагаспадарчую школу для сялянскіх дзяцей, смаленскі купец Пестрыкаў матэрыяльна падтрымліваў рамеснае вучылішча, Рослаўльскі купец Мухін — гімназію ў Рослаўлі. У 90-х гг. Грамадства апекі аб дзецях адкрыла ў Смаленску дзіцячы сад (Пушкінская) і яслі.