Эканамі́чная гісто́рыя Пе́ршай сусве́тнай вайне́ ахоплівае метады, якія выкарыстоўваліся ў часы Першай сусветнай вайны (1914—1918), а таксама звязаныя з такімі пасляваеннымі пытаннямі, як ваенныя даўгі і рэпарацыі. Яна таксама ахоплівае пытаніі эканамічнай мабілізацыі працоўнай сілы, прамысловасці і сельскай гаспадаркі, якая вяла да эканамічнага краху; метадаў эканамічнай вайны, такіх, як блакада Германіі.

Усе дзяржавы ў 1914 годзе чакалі кароткай вайны; ніхто не рабіў ніякіх эканамічных падрыхтовак да доўгай вайны, такіх як назапашванне харчавання або найважнейшай сыравіны. Чым даўжэй працягвалася вайна, тым больш пераваг атрымлівалі саюзнікі з іх больш буйной, глыбокай і універсальнай эканомікай і лепшым доступам да сусветных пастаўках. Як заключалі брытанскія гісторыкі-эканамісты Стывен Бродберы і Марк Гарысан, што калі на канец 1914 года ўсталявалася тупіковая сітуацыя: «Вялікая здольнасць саюзнікаў рызыкаваць, кампенсаваць страты і назапашваць пераважную колькасную перавагу ў канчатковым выніку павінна была павярнуць баланс супраць Германіі»Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds. The Economics of World War I (2005) анлайн С. 2.

У саюзнікаў было значна больш патэнцыйных багаццяў, якія яны маглі выдаткаваць на вайну. Па адной з ацэнак (у доларах ЗША 1913 года) саюзнікі патрацілі на вайну 147 мільярдаў даляраў, а Цэнтральныя дзяржавы — усяго 61 мільярд даляраў. Сярод саюзнікаў Вялікабрытанія і яе імперыя выдаткавала 47 мільярдаў долараў і ЗША 27 мільярдаў долараў (Амерыка далучылася пасля пачатку вайны), а сярод Цэнтральных дзяржаў Германія выдаткавала 45 мільярдаў долараўH.E. Fisk, The Inter-Allied Debts (1924) С. 13 & 325 reprinted in Horst Menderhausen, The Economics of War (1943 edition), дадатковая табліца II.

Татальная вайна запатрабавала татальнай мабілізацыі ўсіх рэсурсаў краін для дасягнення агульнай мэты. Людскія рэсурсы даводзілася накіроўваць на перадавую (усе дзяржавы, акрамя ЗША і Вялікабрытаніі, мелі вялікія падрыхтаваныя рэзервы, прызначаныя менавіта для гэтага). У тылу працоўную сілу давялося здымаць з меней неабходных відаў дзейнасці, якія былі раскошай падчас татальнай вайны. У прыватнасці, неабходна было стварыць шырокую ваенную прамысловасць, каб вырабляць снарады, стрэльбы, ваенныя караблі, уніформу, самалёты і розныя іншыя віды зброі, як старой, так і новай. Сельская гаспадарка павінна была забяспечваць харчаваннем і мірных жыхароў і салдат (некаторыя з якіх былі фермерамі, і іх трэба было замяніць жанчынамі, дзецьмі і старымі, якія цяпер выконвалі працу без дапамогі жывёл), а таксама коней для перавозкі харчоў. Транспарціроўка наогул была праблемай, асабліва калі Вялікабрытанія і Германія спрабавалі перахапіць гандлёвыя судны, якія накіроўваліся да ворага. Фінансы былі вялікім выклікам. Германія фінансавала Цэнтральныя дзяржавы. Вялікабрытанія фінансавала саюзнікаў да 1916 года, калі ў яе скончыліся грошы, і ёй давялося пазычыць у ЗША. ЗША ўзялі на сябе фінансаванне саюзнікаў ў 1917 годзе з пазыкамі, на выплатах якіх яны настойвалі пасля вайны. Перамогшыя саюзнікі спадзяваліся на рэпарацыі прайграўшай ў 1919 годзе Германіі, якія дазволяць ім часткова пакрыць іх выдаткі. Акрамя таго, важна было правесці мабілізацыю такім чынам, каб падтрымаць кароткатэрміновы давер народа, падтрымлівалася доўгатэрміновая ўлада палітычнага істэблішменту і захоўвалася доўгатэрміновае эканамічнае здароўе нацыіGerd Hardach, First World War: 1914–1918 (1981).

Еўропа Валавы ўнутраны прадукт (ВУП) па выніках вайны павялічыўся ў трох саюзнікаў (Вялікабрытаніі, Італіі і ЗША), але знізіўся ў Францыі і Расіі, у нейтральных Нідэрландах і ў трох асноўных Цэнтральных дзяржавах. Скарачэнне ВУП Аўстрыі, Расіі, Францыі і Асманскай імперыі дасягнула 30—40 %. У Аўстрыі, напрыклад, большасць свіней было забіта, таму мяса ў канцы вайны не было.

Заходні фронт хутка стабілізаваўся, застыўшы амаль без руху больш чым на некалькі сотняў метраў. Найбольшыя выдаткі з абодвух бакоў прыпадалі на артылерыйскія снарады, галоўную зброю вайны. Паколькі фронт быў вельмі ўстойлівым, абодва бакі пабудавалі складаныя чыгуначныя сеткі, якія дастаўлялі харчы ў межах 1 — 3 кіламетраў ад лініі фронту, з коннымі павозкамі, якія выкарыстоўваліся для канчатковай дастаўкі. У дзесяцімесячнай бітве пры Вердэнам французы і немцы выпусцілі ў агульнай складанасці каля 10 мільёнаў снарадаў агульнай вагой 1,4 мільёна тон сталіJohn Horn, ed. Companion to World War I (2012) С. 58, 218.

Саюзнікі Нямецкая контрблакада з дапамогай падводных лодак была падаўленая сістэмай канвояў і масавым амерыканскім суднабудаваннем. Вялікабрытанія аплочвала ваенныя выдаткі большасці сваіх саюзнікаў, пакуль у яе не скончыліся грошы, а затым ЗША ўзялі на сябе фінансаванне як гэтых саюзнікаў, так і ВялікабрытанііDavid Stevenson, With Our Backs to the Wall: Victory and Defeat in 1918 (2011) С. 350 — 438.

Вялікабрытанія

Эканоміка (з пункту гледжання ВУП) вырасла прыкладна на 7 % з 1914 па 1918 год, нягледзячы на адсутнасць вялікай колькасці мужчын у эканоміцы; для параўнання, эканоміка Германіі скарацілася на 27 %. Вайна прывяла да скарачэння спажывання ў грамадзянскім сектары з вялікім пераразмеркаваннем на карысць боепрыпасаў. Доля дзяржавы ў ВУП узляцела з 8 % у 1913 годзе да 38 % у 1918 годзе (у 1943 годзе яна склала 50 %)Niall Ferguson, The Pity of War (1998) С. 249.

Нягледзячы на засцярогі ў 1916 годзе, што вытворчасць боепрыпасаў будзе адставаць, іх выпуску было больш чым дастаткова. Гадавая вытворчасць артылерыйскіх гармат вырасла з 91 гарматы ў 1914 годзе да 8039 у 1918 годзе. Колькасць баявых самалётаў вырасла з 200 у 1914 годзе да 3200 штук у 1918 годзе, а вытворчасць кулямётаў павялічылася з 300 да 121 000 адзінакPaul Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers (1987) С. 267.

У 1915 годзе англа-французская фінансавая камісія пагадзілася прыняць ад прыватных амерыканскіх банках крэдытаў на агульную суму 500 мільёнаў долараў. Да 1916 года Вялікабрытанія фінансавала вялікую частку ваенных расходаў імперыі, Італію і дзве трэція ваенных выдаткаў Францыі і Расіі, а таксама меньшых краін. Залатыя рэзервы, зарубежныя інвестыцыі і прыватны крэдыт спустошыліся, што вымусіла Вялікабрытанію ўзяць 4 мільярды долараў у Казначэйстве ЗША ў 1917—18Steven Lobell, "The Political Economy of War Mobilization: From Britain's Limited Liability to a Continental Commitment," International Politics (2006) 43#3 С. 283—304. Пастаўкі амерыканскай сыравіны і прадуктаў харчавання дазволіла Брытаніі пракарміць сябе і сваю армію, захаваўшы пры гэтым сваю вытворчасць. Фінансаванне ў цэлым было паспяховымM. J. Daunton, "How to Pay for the War: State, Society and Taxation in Britain, 1917–24," English Historical Review (1996) 111# 443 С. 882—919 у JSTOR, так як цвёрдая фінансавая пазіцыя Сіці мінімізавала шкоднае ўздзеянне інфляцыі, у сваю чаргу якая цяжка адбілася на становішча ГерманііT. Balderston, "War finance and inflation in Britain and Germany, 1914–1918," Economic History Review (1989) 42#2 С. 222—244. у JSTOR. Агульнае спажыванне спажывецкіх тавараў знізілася на 18 % з 1914 па 1919 годB.R. Mitchell, Abstract of British Historical Statistics (1962) С. 371.

Прафсаюзы заахвочваліся, таму іх колькасць павялічылася з 4,1 мільёна ў 1914 годзе да 6,5 мільёнаў у 1918 годзе, дасягнуўшы максімума ў 8,3 мільёна ў 1920 годзе, а затым зноў знізіўшыся да 5,4 мільёна ў 1923 годзеMitchell, Abstract of British Historical Statistics (1962) С. 68. Жанчыны пачалі працаваць, вялікая доля з іх на ваенных заводах, яны асвойвалі ў тылу іншыя працоўныя абавязкі, якія былі пакінуты мужчынаміGail Braybon, Women Workers in the First World War: The British Experience (1990).

Францыя

Нямецкае ўварванне захапіла 40 % цяжкай прамысловасці Францыі ў 1914 годзе, асабліва ў галінах вытворчасці сталі і вугалю. ВУП Францыі ў 1918 годзе быў на 24 % менш, чым ў 1913 годзе; пасля таго, як траціна сышла на вайну, узровень жыцця грамадзянскага насельніцтва зваліўся ўдвая. Але тысячы маленькіх фабрык адкрыліся па ўсёй Францыі, наймаючы жанчын, моладзь, старых, ветэранаў-інвалідаў і салдат у тыле. Былі прыцягнутыя алжырскія і в’етнамскія працоўныя. Заводы выраблялі 200 000 75-мм снарадаў у дзень. ЗША далі шмат прадуктаў харчавання, сталі, вугалю і станкоў, а таксама выдалі пазык на суму 3,6 мільярда долараў для фінансавання гэтых закупак; брытанцы пазычылі яшчэ 3 мільярды долараў* Philippe Bernard, and Henri Dubief. The Decline of the Third Republic, 1914–1938, (1985) С. 21—101.

Значнае палягчэнне прыйшло з прытокам амерыканскай ежы, грошай і сыравіны ў 1917 годзе. Пасля 1917 года эканоміка падтрымлівалася за кошт амерыканскіх дзяржаўных пазык, якія выкарыстоўваліся для куплі прадуктаў харчавання і прамысловых тавараў. Прыбыццё больш за мільён амерыканскіх салдат у 1918 годзе пацягнула за сабой вялікія выдаткі на прадукты харчавання і будаўнічыя матэрыялы.

Разнастайныя рэгіёны Францыі пацярпелі па-рознаму. У той час як у 1913 годзе на акупаванай тэрыторыі знаходзілася толькі 14 % прамысловых рабочых Францыі, тут выраблялася 58 % сталі і здабывалася 40 % вугалюGerd Hardach, The First World War: 1914—1918 (1977) С. 87—88. Ваенныя кантракты забяспечылі росквіт некаторым фірмам, але ў цэлым не кампэнсавалі страты знешніх рынкаў. Адбылася незваротная страта насельніцтва з-за смерцяў у баях і эміграцыіFrancis Koerner, "L'economie du Massif central durant la premiere guerre mondiale," Revue Historique (1987) 277#1 С. 67—81 у JSTOR.

Расійская імперыя Расійская эканоміка была занадта адсталай, каб вытрымаць буйную вайну, і ўмовы хутка пагаршаліся, нягледзячы на фінансавую дапамогу з боку Вялікабрытаніі. Да канца 1915 года востра адчуваўся недахоп артылерыйскіх снарадаў. Вельмі вялікая, але дрэнна аснашчаная руская армія змагалася ўпарта і адчайна, нягледзячы на дрэнную арганізацыю і недахоп боепрыпасаў. Страты былі велізарнымі. Да 1915 года шмат салдат былі адпраўленыя на фронт бяззбройнымі, ім загадалі падабраць з поля бою ўсю магчымую зброюPeter Gatrell, "Poor Russia, Poor Show: Mobilising a Backward Economy for War, 1913–1917" in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds., The Economics of World War I С. (2005) 235—275..

Пачатак Першай сусветнай вайны выявіў слабыя адміністрацыйныя навыкі царскага ўрада Мікалая II. Уступленне Расіі ў вайну суправаджалася дэманстрацыяй нацыянальнага адзінства, а галоўным баявым воклічам была абарона славянскіх сербаў. Летам 1914 года Дума і земства выказалі поўную падтрымку ваенным намаганням ўрада. Першапачатковы заклік быў добра арганізаваным і мірным, а ранняя фаза нарошчвання ваеннай моцы Расіі паказала, што імперыя выняла ўрокі з руска-японскай вайны. Але ваенныя няўдачы і некампетэнтнасць урада неўзабаве адвярнулі большую частку насельніцтва. Варожы кантроль над Балтыйскім і Чорным марамі адрэзаў Расійскую імперыю ад большасці яе замежных паставак і рынкаў.