Вялікая армія (Grande Armée) — імператарская армія Напалеона I з 1804 па 1814 год і падчас Стадзённай вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас консульства і больш за два мільёны салдат падчас імперыі, г. зн. 36 % ад тых, хто меў мабілізацыйныя абавязкі, і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў Першай сусветнай вайне было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва).
Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне».
Гісторыя
Першая Вялікая Армія
Жадаючы ўварвацца ў Англію пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры пад Булоняй у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная Англіяй, Аўстрыяй і Расіяй, змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай трэцяй кааліцыі неабходна накіраваць сваё рэкрутскае войска ў бок Аўстрыі . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да маршала Берцье 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да Рэйна.
Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і Аўстэрліцам, называліся «Бюлетэнямі Вялікай Арміі» і распаўсюджваліся па ўсёй Францыі, папулярызуючы тэрмін.
Першапачаткова ён складаўся з сямі армейскіх карпусоў (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў Бернадота, Даву, Сульта, Лана, Нея і Ажэро, а таксама генерала Мармона ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем Марцье і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, бадэнцаў і вюртэмбергцаў — пад камандаваннем прынца Жэрома Банапарта, а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем Лефеўра). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да замежных кантынгентаў. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам).
Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы Напалеона і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і Партугаліі, дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў Андалусіі, і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з Цэнтральнай Еўропы для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара Аляксандра. Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў Прусіі і Гданьску . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў Германіі, будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў ганзейскіх гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці Польшчы . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на Пірэнейскім паўвостраве падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814).
У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў Баварыі і Італіі прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала Берцье, « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».. Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам .
Другая Вялікая Армія
Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага Берцье ) як прэлюдыя да расійскай кампаніі. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне вайсковай павіннасці для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе лінейнай або лёгкай пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года.
Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку расійскай кампаніі ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814.
Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў Расію. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з :
350 000 французаў, калі ўлічыць бельгійцаў і галандцаў 98 000 беларусаў (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі Княства Варшаўскага корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), палякаў і літоўцаў 35 000 аўстрыйцаў 25 000 італьянцаў 24 000 баварцаў 20 000 саксонцаў 20 000 прусакоў 17 000 вестфальцаў 15 000 швейцарцаў 4 000 іспанцаў 4 000 партугальцаў 3 500 харватаў
За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх генералаў і маршалаў.
Літоўскія адзінкі, што былі сфармаваныя як часткі Вялікай Арміі, былі на французскай службе ці створаныя пад яе патранатам, як дапаможныя войскі і міліцэйскія адзінкі:
Кавалерыя
17-ы літоўскі ўланскі полк 18-ы літоўскі ўланскі полк 19-ы літоўскі ўланскі полк 20-ы літоўскі ўланскі полк 21-ы літоўскі конна-стралецкі полк Ганаровая гвардыя 3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі Эскадрон літоўскіх татар Корпус літоўскай жандармерыі
Пяхота
18-ы літоўскі пяхотны полк 19-ы літоўскі пяхотны полк 20-ы літоўскі пяхотны полк 21-ы літоўскі пяхотны полк 22-і літоўскі пяхотны полк Стральцоўскія батальёны Нацыянальная гвардыя
3. Артылерыя (рота коннай артылерыі Тызенгаўза)
Апроч гэтага, літвіны былі на службе Францыі яшчэ з часоў т.зв. "італьянскіх" легіёнаў Дамброўскага, непасрэдна ў Вялікай Арміі служылі ў складке палкоў Княства Варшаўскага, віслінскага легіёну, 1-га "польскага" палка шэвележэр-лансьераў і 3-га палка разведчыкаў гвардыі (у розныя перыяды складалі да паловы асабовага складу).
Пасля катастрофы на Бярэзіне Напалеон паспрабаваў апошні раз у гісторыі склікаць паспалітае рушанне агульнай колькасцю да 30 000 чалавек, але ў існых умовах гэта было немагчыма і загад застаўся на паперы.
Новая Вялікая Армія (1813 г.) Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў.
Яна складалася з :
138 000 прызыўнікоў 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года 16 000 маракоў
У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка.
Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла Напалеону пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад Дрэздэнам, дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам.
Такім чынам, Удзіно быў разбіты пад Гросберэнам, Макдональд пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, Ней быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек.
У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады Напалеону давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол Лейпцыга, каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. Мабільнае і адданае імператару войска
Напалеон прымусіў сваю армію пераадольваць вельмі вялікія адлегласці ( 30 км у дзень звычайнымі маршамі, 50 - фарсіраванымі, ці нават больш, як гэта было ў выпадку з корпусам Даву, і ў прыватнасці з дывізіяй Фрыана, напярэдадні Аўстэрліца, што прывяло да небаявых страт у палках) : салдаты падаюць ад стомленасці або ламаюць ногі падчас хады ), хуткасць манеўру з'яўляецца вырашальным элементам перамог (гл. асабліва Аўстэрліц, Фрыдланд). Усяго салдаты, якія з 1805 па 1814 год удзельнічалі ў паходах у Аўстрыю, Германію, Іспанію і Расію, пераадолелі дзясяткі тысяч кіламетраў. Гэтая мабільнасць часткова абумоўлена падзелам Вялікай Арміі на некалькі армейскіх карпусоў.
Такім чынам, Вялікая Армія мела вялікую стратэгічную мабільнасць, якая давала ёй вырашальную перавагу над праціўнікамі. Аднак гэтая мабільнасць значна скарацілася падчас расійскай кампаніі, бо частка забеспячэння выкарыстоўвала валовыя павозкі.