«Мо́царт і Салье́ры» — другая па аўтарскім ліку «маленькая трагедыя» Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна. Задумана і папярэдне накідана ў сяле Міхайлаўскім у 1826 годзе. Напісана ў надзвычайна плённы перыяд, вядомы ў пушкіназнаўстве пад назвай Першай Болдзінскай восені — у 1830 годзе. Упершыню апублікавана ў канцы 1831 года ў альманаху «Северные цветы на 1832 год»Алексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — C. 523—546. — С. 545.. З невялікімі зменамі п'еса ў 1872 годзе была выкарыстана М. А. Рымскім-Корсакавым у якасці лібрэта аднайменнай оперы.
Заснаваная на адной са шматлікіх чутак, спароджаных ранняй смерцю В. А. Моцарта, «маленькая трагедыя» Пушкіна садзейнічала шырокаму распаўсюду і ўкараненню ў масавай свядомасці міфа аб датычнасці да яе кампазітара Антоніа Сальеры, імя якога ў Расіі стала хадзячай назвайКорти, М. Сальери и Моцарт. — СПб.: Композитор, 2005. — 160 с. — C. 14. — ISBN 5-7379-0280-3.Нечаев, С. Ю. Сальери / научный редактор Ражева В. И.. — М.: Молодая гвардия (ЖЗЛ), 2014. — 313 с. — C. 202—206, 210—211. — ISBN 978-5-235-03654-3..
Зараджэнне і развіццё задумы Даследчыкі творчасці А. С. Пушкіна сыходзяцца ў тым, што задума маленькай трагедыі «Моцарт і Сальеры» адносіцца да 1826 года, і ў тым жа годзе ў сяле Міхайлаўскім быў зроблены прынамсі першапачатковы яе накідАлексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — C. 523—546. — С. 523—524.. Мяркуецца, што невялікія, унутраныя замкнёныя сцэны Пушкін задумаў яшчэ ў працэсе працы над «Барысам Гадуновым», з якога ён хацеў вылучыць самастойныя творы, у прыватнасці, сцэны «Дзімітрый і Марына» і «Курбскі», — заходнееўрапейскія рамантыкі ў гэты час у пошуках новых формаў распрацоўвалі жанр «гістарычных сцэн»Якубович, Д. П. Введение к Комментариям // Пушкин А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 367—384. — C. 379..
Пытанне аб тым, у якой меры Пушкін у 1826 годзе ажыццявіў сваю задуму, застаецца адкрытым, паколькі рукапісы п'есы не захаваліся, а М. П. Пагодзін 11 верасня 1826 года зрабіў у сваім дзённіку запіс, са слоў Д. У. Венявіцінава, пра тое, што ў Пушкіна, акрамя «Барыса Гадунова», ёсць яшчэ «Самазванец, Моцарт і Сальеры, Наталля Паўлаўна» і так далейАлексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — C. 523—546. — С. 523—524.. Як меркаваў Б. В. Тамашэўскі, задума «Моцарта і Сальеры» ў той час настолькі вызначылася, што сябры Пушкіна лічылі п'есу ўжо напісанайТомашевский, Б. В. Комментарии. Моцарт и Сальери // Полное собрание сочинений в 10 т.; 4-е издание / АН СССР. Институт русской литературы (Пушкинский дом) / Текст проверен и примеч. сост. Б.В. Томашевским. — Л.: Наука, 1978. — Т. 5. — С. 511.. Захаваўся складзены паэтам пералік задуманых драматычных твораў: «Скупы, Ромул і Рэм, Моцарт і Сальеры, Дон Жуан, Ісус, Беральд Савойскі, Павел I, Закаханы чорт, Дзімітрый і Марына, Курбскі», — адмыслоўцы адносяць яго да 1827 годаБлагой, Д. Д. Творческий путь Пушкина (1826—1830). — М.: Советский писатетель, 1967. — 724 с. — C. 564.. Ва ўсякім выпадку, Пушкін да гэтай п'есы вярнуўся Болдзінскай восенню 1830 года і ў снежні, пасля вяртання ў Маскву, паведамляў П. А. Плятнёву, што прывёз з сабой «некалькі драматычных сцэн, ці маленькіх трагедый, менавіта: Скупы Рыцар, Моцарт і Сальеры, Баль у часе Чумы і Д. Жуан»Якубович, Д. П. Введение к Комментариям // Пушкин А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 367—384. — C. 377..
У адным са спісаў «маленькіх трагедый», ці, як часцей называў іх сам аўтар, «драматычных сцэн», «вопытаў драматычных вывучэнняў», п'еса «Моцарт і Сальеры» пазначана як пераклад з нямецкай — меркавалася, такім чынам, літаратурная містыфікацыяАлексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 523—546. — C. 523—524.Томашевский, Б. В. Комментарии. Моцарт и Сальери // Полное собрание сочинений в 10 т.; 4-е издание / АН СССР. Институт русской литературы (Пушкинский дом) / Текст проверен и примеч. сост. Б.В. Томашевским. — Л.: Наука, 1978. — Т. 5. — С. 511.. М. П. Аляксееў у каментарыях да «пробнага» сёмага тома Поўнага збору сачыненняў ПушкінаПра гэты том на сайце Пушкінскага Дома можна прачытаць: «Практычная праца па падрыхтоўцы новага акадэмічнага Поўнага збору сачыненняў Пушкіна была ўзноўлена пасля 1933 г., калі ў Ленінградзе адбылася прадстаўнічая канферэнцыя, якая абмеркавала тэксталагічныя і арганізацыйныя пытанні, звязаныя з выданнем. У 1935 годзе быў выдадзены сёмы, „пробны том“ новага выдання, „Драматические произведения“, пад рэдакцыяй Д. П. Якубовіча (кантрольны рэцэнзент С. М. Бондзі). Публікацыя варыянтаў упершыню была ажыццёўлена на падставе распрацаванай М. В. Ізмайлавым, Б. В. Тамашэўскім і С. М. Бондзі новай сістэмы аналізу і друкаванага капіявання рукапісаў Пушкіна… Том „Драматические произведения“ выклікаў у ліпені 1935 года негатыўную рэакцыю так званых „дырэктыўных органаў“ менавіта за свае несумненныя навуковыя вартасці: паўнату і грунтоўнасць каментарыяў. Было прынята беспрэцэдентнае рашэнне — друкаваць тамы акадэмічнага Поўнага збору сачыненняў без каментарыяў (толькі з кароткімі даведкамі пра крыніцы тэкста)» выказваў меркаванне, што не толькі «Моцарт і Сальеры», але і іншыя «маленькія трагедыі» Пушкін першапачаткова хацеў апублікаваць ананімна — асцерагаючыся крытычных нападак Ф. В. БулгарынаАлексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 523—546. — С. 524..
Сярод рукапісаў Болдзінскага перыяду захавалася вокладка з напісаным Пушкіным загалоўкам: «Зайдзрасць», — як мяркуюць даследчыкі, такі быў адзін з варыянтаў назвы трагедыі, ад якой Пушкін у далейшым адмовіўся, вярнуўшыся да першапачатковай назвы, згаданай у дзённіку ПагодзінаАлексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 523—546. — С. 524..
«Ісціна жарсцей, праўдападабенства адчуванняў у меркаваных абставінах» — так Пушкін у гэты перыяд фармуляваў для сябе асноўныя патрабаванні да драматургаЯкубович, Д. П. Введение к Комментариям // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 367—384. — С. 378.. Як і ўсе яго драматычныя творы, п'еса «Моцарт і Сальеры» напісана белым пяцістопным («шэкспіраўскім») ямбам, але, у параўнанні з «Барысам Гадуновым», больш разнастайным і нязмушаным, без абавязковай цэзуры на другой стапеБлагой, Д. Д. Творческий путь Пушкина (1826—1830). — М.: Советский писатель, 1967. — 724 с. — C. 575.. Калі ў «Барысе Гадунове» Пушкін аддаў вядомую даніну У. Шэкспіру, ахвяраваўшы двума з трох класічных адзінстваў, а таксама чацвёртай, «неабходнай умовай французскай трагедыі» — адзінствам стылю, то ў структуры «маленькіх трагедый» адмыслоўцы адзначаюць большы ўплыў французскага класіцызму, перадусім Ж. Расіна, у якога Пушкін знаходзіў перавагу перад Шэкспірам у строгасці і зграбнасці апрацоўкіБлагой, Д. Д. Творческий путь Пушкина (1826—1830). — М.: Советский писатель, 1967. — 724 с. — C. 575.. У «Моцарце і Сальеры» выкананы адзінствы дзеяння, часу і стылюБлагой, Д. Д. Творческий путь Пушкина (1826—1830). — М.: Советский писатель, 1967. — 724 с. — C. 575..
Напісаўшы п'есу, Пушкін не спяшаўся яе публікаваць, хаця знаёміў з ёй, як і з іншымі «маленькімі трагедыямі», некаторых сяброў, — у ліпені 1831 года В. А. Жукоўскі пісаў Пушкіну: «На Моцарта і Скупога зраблю некаторыя заўвагі. Здаецца, і тое і другое яшчэ можна ўзмацніць»Якубович, Д. П. Введение к Комментариям // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 367—384. — С. 378.. У канцы 1831 года п'еса была апублікавана ў альманаху «Северные цветы на 1832 год», дзе ўказана дата завяршэння працы над ёй: «26 кастрычніка 1830 г.». У далейшым паводле гэтай публікацыі і перадрукоўваўся тэкст «Моцарта і Сальеры». У 1832 годзе п'еса была ўключана ў частку III «Стихотворений Александра Пушкина»Алексеев, М. П. "Моцарт и Сальери". Комментарии // Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Л.: АН СССР, 1935. — Т. 7. Драматические произведения. — С. 523—546..
Крыніцы
Катэгорыя:П'есы Аляксандра Пушкіна Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове Катэгорыя:Творы 1830 года