Гэта артыкул пра хрысціянскую рэліквію. Пра крыж як сімвал гл. Укрыжаванне. Пра горад, які раней называўся «Святы Крыж», гл. Будзёнаўск.
Жыватво́рны Крыж (), таксама Сапраўдны Крыж, або Крыж Гаспо́дні, і Жыватво́рнае Дрэ́ваУ хрысціянскай традыцыі прымяненне да Крыжа эпітэта Жыватворны звязваецца са збавіцельнай сілай крыжовай смерці Ісуса Хрыста, якая дае вечнае жыццё, а таксама з цудам, які адбыўся, паводле падання, пры здабыцці Крыжа — гл. раздзел Вызначэнне сапраўднасці крыжа. — крыж, на якім, згодна з хрысціянскім веравучэннем, быў укрыжаваны Ісус Хрыстос. З’яўляецца адной з прылад Пакут Хрыстовых і адносіцца да галоўных хрысціянскіх рэліквій.
Апакрыфічныя паданні пра Крыж
Евангеллі не паведамляюць якіх-небудзь падрабязнасцей пра крыж, на якім Хрыстос быў пакараны смерцю праз укрыжаванне. Ён згадваецца як ужо гатовы прадмет пры апісанні яго нясення Хрыстом на Галгофу (напрыклад, аповед пра крыжовы шлях у евангеліста Лукі ў ).
Апакрыфічная ж літаратура, у адрозненне ад кананічных тэкстаў, змяшчае мноства дэталяў легендарнай гісторыі Жыватворнага Крыжа. Аднак гісторыя крыжа ў якасці значнай для хрысціянскага свету рэліквіі, падмацаваная дакладнымі сведчаннямі, пачынаецца толькі з раскопак, праведзеных роўнаапостальнай імператрыцай Аленай і апісаных многімі раннехрысціянскімі гісторыкамі.
Цыкл легенд пра Жыватворны Крыж узнік пераважна ў Палесціне і мае старажытнае паходжанне. Асноўны акцэнт у апакрыфічных паданнях зроблены на сувязі прылады крыжовай смерці Хрыста з адным з райскіх дрэў або з іншымі, якія згадваюцца ў Старым ЗапавецеКрест Христа // Новый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, Том 23. — С. 230—231. . Таксама апокрыфы апавядаюць і пра акалічнасці здабыцця Крыжа.
Апакрыфічная гісторыя Жыватворнага Крыжа знайшла сваё адлюстраванне ў шматлікіх выявах. Найбольш поўны цыкл выяў гэтай гісторыі выкананы ў 1452—1466 гадах П’ера дэла Франчэска на фрэсках у галоўнай капэле ў Арэцца.
Паданне пра трохсастаўны васьміканцовы Крыж
На думку расійскага багаслова , з даўніх часоў існуе меркаванне, што Крыж Ісуса Хрыста быў складзены з розных відаў дрэва: падоўжны брус — з кіпарысу, папярочны — з фінікавага дрэва, падножжа — з кедру, дошчачка з надпісам — з маслінавага дрэва. Відазмяненнем гэтага меркавання з’яўляецца перакананне рускіх стараабрадцаў, што Крыж Хрыста быў складзены з пеўгу (хвоі), кіпарысу і кедру. Такое меркаванне, выказанае ў розных апакрыфічных паданнях і ў творах рускай вуснай народнай славеснасці, не мае падстаў у старажытных пісьмовых сведчаннях і ў рэчавых помніках даўніны, але збольшага апраўдваецца існуючым у Іерусаліме паданнем.
У якасці пацвярджэння свайго меркавання стараабрадцы прыводзілі словы з Кнігі прарока ІсаіАрхиепископ Никифор (Феотокис). Ответы на вопросы старообрядцев. Глава 8. И самый истинный и животворящий Крест Христов, от трёх древ, от певга и кедра, и кипариса сотворённый, отставили, и возненавидели его, и непотребна сотворили, и возлюбили крыж Латинский, и во всём почитают его паче истинного и Божественного Креста Христова, от трёх Древ сотворённого. (У перакладзе Сёмухі слова «пеўг» перакладзена як «ядловец»): . .
Аднак блажэнны Феадарыт Кірскі адносіў гэты верш да Іерусалімскага храма. Блажэнны Еранім Стрыдонскі ў тлумачэнні гэтага верша лічыў, што «елка, кіпарыс, хвоя і кедр, якія былі калісьці высокімі дрэвамі на Ліване, праславяць храм Божы і месца ног Яго і зробяць слаўным», разумеючы пад дрэвамі мучаніка Кіпрыяна і вызнаўцу ІларыяБлажэнны Еранім Стрыдонскі. Тлумачэнне на кнігу прарока Ісаі. Кніга сямнаццатая.. Свяціцель Кірыл Александрыйскі таксама лічыў, што гэтыя ліванскія дрэвы маюць іншасказальны сэнс: імі называюцца святыя, якімі Царква, як Ліван квітнее і славіцца. Архіепіскап (1731—1800) пісаў, што ні ў згаданых старажытных святых айцоў, ні ў найстаражытнейшых царкоўных гісторыкаў нічога падобнага датычна Крыжа няма. З ім былі згодныя праведны Іаан КранштадскіПраведный Иоанн Кронштадтский (Сергиев). О Кресте Христовом. Ж. О крестном знамении как постоянном памятнике истинной формы Святого Креста. і архімандрыт Міхаіл (Казлоў), які пісаў, што «многія з настаўнікаў царкоўных сведчаць, што крыж, як прылада для пакарання злачынцаў, быў з аднаго дрэва зроблены і для Збавіцеля; але з якога менавіта дрэва, ніхто з евангелістаў пра гэта не гаворыць, роўна ніхто з іншых Апосталаў Хрыстовых і са святых айцоў царквы не сцвярджае»Архимандрит Михаил (Козлов). Беседы со старообрядцами начальника Забайкальской противораскольнической миссии. VI. Беседа с забайкальскими старообрядцами о кресте, на котором был распят Иисус Христос .
Паданне пра трохсастаўны крыж выкладзена ў змешчаным у Вялікіх Чэцці Мінеях жыціі свяціцеля , епіскапа Негранскага (памяць 19 снежня), спрэчцы Грыгорыя з равінам ЕрванамВеликие Минеи Четьи, собранные всероссийским митрополитом Макарием. Декабрь, дни 18—23. Москва, 1907. . Аповед пра трохсастаўны Крыж знайшоў адлюстраванне ў богаслужэбных тэкстах Праваслаўнай царквы, у АктоіхуТон 2, Нядзеля Раніцай, Канон уваскросны, Песьня 5, першы трапар; Тон 2, Серада Раніцай, Канон, Песня 9; Тон 3, Серада Раніцай, Сядальная песня; Тон 3, Пятніца Раніцай, Сядальная песня; Тон 3, Пятніца Раніцай, Канон, Песня 7; Тон 7, Серада Раніцай, Сядальная песня; Тон 7, Пятніца Раніцай, Сядальная песня., у МінеяхМінея, 21 траўня, Святых роўнаапостальных Канстанціна і Алены, Песня 6, Ікас; Мінея, 14 верасня, Узвіжанне Пачэснага і Жыццядайнага Крыжа, На вялікай вячэрні, На ліціі: сціхіры самагалосныя, Тон 2., у Поснай ТрыёдзіПосная Трыёдзь, служба чацвёртай сядміцы Вялікага посту, пятніца, на ранішняй, канон, песня 5, трыпеснец, апошні трапар..
Згадка пра трохсастаўны Крыж у Актоіху адносіцца да IX стагоддзя. Архіепіскап Нікіфар Феатокі лічыў гэты дадатак выдумкай.
Багамільская легенда Багамілам (папу Багамілу) прыпісваецца адна з дуалістычных легенд пра Жыватворны Крыж, якая распавядае пра стварэнне свету і насаджэнне рая адначасова Богам і СатанаіламКрылов Н. История Креста, на котором был распят Христос. — М., 1855. . Паводле гэтай легенды, Бог пры насаджэнні дрэва пасярод рая кажа Сатанаілу: «Тут будзе цела маё, і дрэва паслужыць для твайго выгнання». Калі ж Сатанаіл адрынуў Бога, ён прыйшоў паглядзець на гэта дрэва, але яно выгнала яго сваёй таямнічай сілай з рая, і д’ябал упершыню стаў чорным. Дрэва ж разраслося на тры ствалы, якія называюцца ствалы Адама, Евы і Госпада (у цэнтры). Пасля выгнання першых людзей з рая дрэва распалася. Частка Адама ўпала ў раку Тыгр і была прынесена вадой у , а частка Евы падчас сусветнага патопу трапіла ў , і толькі частка Госпада засталася на месцы. Гэта легенда асуджалася рускімі індэксамі ілжывых кніг.
«Залатая легенда»
У Залатой легендзе (XIII стагоддзе) ў апавяданні «Аб Здабыцці Святога Крыжа» паведамляецца, што ў адным грэчаскім апокрыфе гаворыцца, што анёл перадаў Сіфу галінку ад дрэва пазнання дабра і зла і сказаў, што яго бацька вылечыцца пасля таго, як галінка прынясе плады. Вярнуўшыся, Сіф знайшоў Адама ўжо памерлым і пасадзіў гэтую галінку на яго магіле. Галінка разраслася і ператварылася ў вялікае дрэва, якое працягвала стаяць і ў часы цара СаламонаИаков Ворагинский. Золотая легенда. Том I, 2017. — C. 395—396. .
Цар Саламон, убачыўшы такое цудоўнае дрэва, загадаў яго ссячы і выкарыстаць пры будаўніцтве свайго дома з ліванскага кедру каля Храма ў Іерусаліме. Аднак гэта дрэва не маглі нікуды прыладзіць і адшукаць яму належнае месца, бо яно было альбо занадта кароткім, альбо занадта доўгім. Таму разгневаныя майстры адрынулі гэта дрэва і выкарысталі пры будаўніцтве моста. Калі царыца Саўская нанесла візіт Саламону, яна схіліла перад дрэвам калені. Пакланіўшыся, яна прадраклу, што Збавіцель свету будзе павешаны на гэтым дрэве, і ад таго царству іўдзеяў прыйдзе разарэнне і канец. Тады Саламон забраў гэта дрэва і загадаў схаваць яго ў глыбіні зямлі.
Шмат пазней на месцы пахавання гэтага дрэва была ўзведзена Авечая купель, дзе нефінеі абмывалі ахвярных жывёл. Распавядаюць, што рухі вод і вылячэнні расслабленых адбываліся не толькі таму, што ў купель сыходзіў анёл, але дзякуючы сіле самога дрэва. Калі наблізіўся час Пакут Хрыстовых, дрэва ўсплыло на паверхню вады. Убачыўшы гэта, іўдзеі дасталі яго і падрыхтавалі Крыж для Ісуса Хрыста.
Затым у Залатой легендзе паведамляецца, што Крыж Хрыстовы, як сцвярджаюць, быў зроблены з чатырох відаў дрэва: пальмы, кіпарысу, масліны і кедру. Крыж быў сабраны з чатырох частак, а менавіта: прамая бэлька, папярочная бэлька, прыбітая таблічка і аснова, на якой быў замацаваны Крыж, або папярочная дошка, якая знаходзілася пад нагамі Хрыста. Такім чынам, кожная з частак Крыжа магла быць зроблена з любой драўніны згаданых відаў.
«Слова пра Крыжовае дрэва»
Згодна з рускім апокрыфам «» (прыблізна XII стагоддзе), дрэва пазнання дабра і зла вырасла ў тры ствалы: «адзін ствол — Адам, 2-гі ствол — Ева, 3-ці ствол, сярэдні, — сам Гасподзь». Калі Адам паміраў, архангел адламаў галіны ад Гасподняй часткі дрэва пазнання дабра і зла і даў іх сыну Сіфу. Адам зрабіў з іх вянок, у якім яго пахавалі. На тым месцы з гэтага вянка вырасла дрэва. Пасля на гэтым дрэве ўкрыжавалі Ісуса Хрыста.
Таксама апокрыф паведамляе пра дрэвы, на якіх былі ўкрыжаваны разбойнік верны і разбойнік няверны. Частку дрэва, на якім быў укрыжаваны верны разбойнік, вынесла рака Тыгр з рая. Калі Сіф захацеў памянуць свайго бацьку Адама, анёл паказаў яму гэта дрэва, Сіф запаліў агонь на рацэ Ніл і так стварыў памяць свайму бацьку. Гэты агонь сцераглі лютыя звяры. Калі саграшыў Лот і прыйшоў да Аўраама на пакаянне, Аўраам так жахнуўся, што паслаў Лота на пагібель і сказаў яму: «Пайдзі і прынясі агню, што гарыць на рацэ Ніл». Лот пайшоў і ўбачыў, што ўсе звяры спяць, узяў тры галавешкі і прынёс Аўрааму. Аўраам загадаў яму пасадзіць іх на высокім месцы, паліваць вадою і сказаў: «Калі дадуць парасткі галавешкі, тады даруецца табе грэх той». Лот паліваў галавешкі, і яны прараслі. Пасля гэтага вырасла цудоўнае дрэва. Археолаг прыводзіў аповед, што Лот паліваў тры кіі анёлаў, якія з’явіліся Аўрааму. Лот пасадзіў кіі ў даліне, дзе сёння знаходзіцца манастыр Святога Крыжа ў Іерусаліме. Кіі пусцілі парасткі і выраслі ў трыадзінае дрэва — пінію-кіпарыс-кедр. Гэта незвычайнае дрэва для будаўніцтва Іерусалімскага храма не спатрэбілася. Бэлькі, зробленыя з яго, не падыходзілі па памеры і былі выкінутыя як праклятыя і бескарысныя. Пазней з гэтых бэлек быў збудаваны Крыж ХрыстовыМонастырь Святого Креста в Иерусалиме. .
Апокрыф пра Крыжовае дрэва паведамляе, што частку ад таго дрэва, на якім быў укрыжаваны няверны разбойнік, прынесла вада падчас патопу. Калі вада спала, дрэва засталося пры рацэ Меры. Калі Майсей вывеў ізраільцянаў, не было ў іх што піць, паколькі была вада горкая. Тады ён узнёс малітву Богу, і паказаў яму анёл дрэва, і тое дрэва ляжала каля ракі і цвіло. Майсей узяў галіны ад дрэва і крыжападобна пасадзіў іх у рацэ, і стала вада прэснай. Тады вырасла дрэва вельмі вялікае, дзіўнае і цудоўнае. Калі цар Саламон будаваў Іерусалімскі храм, ён шукаў дрэва, каб накрыць яго. Яму паказалі на дрэва, што пасадзіў Майсей у Меры. Ён ссек гэта дрэва, але падчас буры яно патанула ў рацэ Іардан і яго не знайшлі.
Тады Саламону паказалі іншае дрэва, якое вырасла з галавешак, і Саламон пайшоў да яго. Гэта дрэва стварыла вялікія цуды і ўсе думалі, што на тым дрэве будзе ўкрыжаваны Ісус Хрыстос. Калі Саламон хацеў ссекчы гэта дрэва, людзі не давалі яму і казалі яму: «О Саламон, не дазволім табе дрэва ссекчы жыватворнае». Саламон жа многіх забіў, ссек дрэва і прынёс яго ў Храм, але яно не падышло туды, куды хацелі яго паставіць. Тады пачула сівіла пра дрэва, і прыйшла паглядзець на яго, і села на дрэва, і апаліў яе агонь. Тады сівіла прамовіла: «О тройчы праклятае дрэва!» Аднак усё ж людзі ўсклікнулі ў адзін голас: «О тройчы блажэннае дрэва, на якім будзе ўкрыжаваны Гасподзь». Тады Саламон падняў дрэва і прыставіў яго ў храме.