Кантынентальная Італія () — частка італьянскага геаграфічнага рэгіёна, якая ляжыць паміж паўднёвымі схіламі Альпаў і ўмоўнай лініяй-перашыйкам Ла-Спецыя — Рыміні. Рэгіён выходзіць да берагоў Лігурыйскага на паўднёвым захадзе і паўночнай часткі Адрыятычнага мораў на ўсходзе.
Гэтае паняцце адносіцца да фізічнай геаграфіі і грунтуецца на традыцыйным падзеле Італіі на тры часткі: кантынентальную, паўастраўную і астраўную. У навучальнай праграме і адукацыйнай літаратуры гэтая класіфікацыя прымяняецца таксама і для апісання тэрыторыі Італьянскай Рэспублікі.
Варта адзначыць, што да гэтай геаграфічнай зоны адносяць і дробныя астравы (напрыклад, архіпелаг Спецына або астраўкі ў дэльце ракі По), а таксама невялікія паўастравы, такія як Ліняна-Саб’ядора.
У складзе Італьянскай Рэспублікі тэрыторыя Кантынентальнай Італіі падзяляецца на восем рэгіёнаў. Калі рухацца з захаду на ўсход і з поўначы на поўдзень, гэта: Вале-д’Аоста, П’емонт, Лігурыя, Ламбардыя, Эмілія-Раманья, Трэнціна — Альта-Адыджэ, Венета, Фрыулі-Венецыя-Джулія. Да Кантынентальнай Італіі таксама можна аднесці паўднёвы швейцарскі кантон Тычына, частку французскага пагранічча на італа-французскай граніцы і ўсё княства Манака, а таксама заходняе пагранічча Славеніі і паўвостраў Істрыя ў Харватыі.
Вызначэнне
Суадносіны з паняццем «Паўночная Італія»
Паняцці «Кантынентальная Італія» і «Паўночная Італія» апісваюць практычна адну і тую ж тэрыторыю, аднак істотна адрозніваюцца падыходамі да класіфікацыі. Калі тэрмін «Паўночная Італія» носіць пераважна адміністрацыйны і статыстычны характар (абазначаючы адзін з макрарэгіёнаў краіны), то «Кантынентальная Італія» з’яўляецца катэгорыяй фізічнай геаграфіі.
Асноўнае разыходжанне паміж імі палягае ў прынцыпах правядзення паўднёвай мяжы: Мяжа Паўночнай Італіі строга супадае з адміністрацыйным падзелам: яна праходзіць там, дзе рэгіёны Лігурыя і Эмілія-Раманья мяжуюць з Тасканай і Марке (якія адносяцца ўжо да макрарэгіёна Цэнтральнай Італіі). Мяжа Кантынентальнай Італіі вызначаецца геаграфічнымі арыенцірамі. Яна праходзіць па ўмоўнай лініі Ла-Спецыя — Рыміні, якая злучае вусце ракі Магра на Тырэнскім узбярэжжы з вусцем ракі Марэк’я на Адрыятыцы, альбо ідзе па водападзеле Таскана-Эміліянскіх Апенінаў паміж гэтымі пунктамі.
Варта адзначыць, што ў антычнасці ўмоўная мяжа паміж кантынентам і паўвостравам праходзіла крыху паўднёвей. У рымскую эпоху мяжой, што аддзяляла ўласна Італію ад яе паўночных уладанняў, лічылася рака Рубікон (а не Марэк’я). Да адміністрацыйнай рэформы імператара Актавіяна Аўгуста (каля 7 г. да н.э.) гэтая паўночная тэрыторыя складала асобную правінцыю — Цызальпійскую Галію (першапачаткова населеная не-італічаскім насельніцтвам, у тым ліку галамі). Пасля рэформы яна была інтэгравана ў агульнаітальянскую структуру і падзелена на тры рэгіёны, аднак Рубікон застаўся гістарычным сімвалам мяжы паміж кантынентальнай і паўастраўной часткамі дзяржавы.
Пашыранае значэнне На Сіцыліі і Сардзініі тэрмін «кантынент» мае сваё спецыфічнае ўжыванне. Пад ім разумеюць усю «неастраўную» частку краіны, якая ахоплівае як уласна Кантынентальную, так і Паўастраўную Італію — прастору ад Альпаў да Месінскага праліва. Адпаведна, прыметнік «кантынентальны» ў гэтых рэгіёнах прымяняецца да мясцін і выхадцаў з «вялікай зямлі». Такім чынам, у мясцовым ужытку паняцце «Кантынентальная Італія» набывае больш шырокі сэнс, чым у строгай фізічнай геаграфіі.
Фізічная геаграфія
Рэльеф
Горы і раўніны
Кантынентальную Італію акаймоўваюць Альпы і Апеніны, утвараючы суцэльную горную дугу, якая цягнецца ад Лігурыйскага мора і раскрываецца на ўсход да паўночнай Адрыятыкі. Паўднёвы край гэтага пояса сфарміраваны Паўночнымі Апенінамі (якія ўключаюць Лігурыйскі і Таскана-Эміліянскі хрыбты) і Прыморскімі Альпамі, якія разам з размешчанымі на захадзе Коцкімі і Грайскімі гарамі складаюць сектар Заходніх Альпаў. Паўночная частка дугі прадстаўлена Цэнтральнымі Альпамі (Пенінскія, Лепанцінскія і Рэтыйскія хрыбты з адгалінаваннем Аробскіх Альпаў), а ўсходні вектар працягваюць Усходнія Альпы, куды ўваходзяць Атэзінскія, Карнійскія і Юлійскія хрыбты, а таксама масіў Даламітаў; пры гэтым праз усе пералічаныя альпійскія сектары праходзіць галоўны водападзел, які вызначае паўночную мяжу італьянскага рэгіёна.
Унутраны схіл гэтай горнай дугі мае свае асаблівасці: на поўначы ён абрамлены Ламбардскімі і Венецыянскімі Перадальпамі, а на паўднёвым захадзе — узгоркамі Ланге і Манферата. На захадзе ж Альпы ўзвышаюцца непасрэдна над раўнінай, без прамежкавых узвышшаў.
Унутры апісанай дугі раскінуліся Паданская раўніна і Венецыянская нізіна. Разам яны ўтвараюць Падана-Венецыянскую раўніну — найбуйнейшую нізіну Італіі плошчай . Яна мае алювіяльнае паходжанне, бо сфарміравалася дзякуючы наносам ракі По, яе прытокаў, а таксама рэк рэгіёнаў Венета, Эмілія і Раманья. Лігурыйскае мора ў гэтай зоне падыходзіць да самых паўднёвых схілаў Прыморскіх Альпаў і Лігурыйскіх Апенінаў.
Сярод Венецыянскай нізіны ўзвышаюцца Эўганейскія ўзгоркі і ўзгоркі Берычы. Яны размешчаны вельмі блізка адзін да аднаго і вылучаюцца сваім вулканічным паходжаннем, а таксама ізаляванасцю ад іншых горных масіваў.
Карставыя з’явы У геаграфічным рэгіёне Венецыя-Джулія, у зоне вапняковага плато Крас, назіраюцца ўнікальныя карставыя з’явы. Шырокае распаўсюджванне вапняковых парод прывяло да ўтварэння карставых леек і прорваў, праз якія дажджавая вада сыходзіць глыбока пад зямлю, раствараючы камень. За тысячагоддзі гэта стварыла велізарныя пячоры, сярод якіх варта адзначыць Грота-Джыгантэ (у Італіі) і пячоры Пастойнскай ямы (у Славеніі), а таксама падземныя рэкі, самай значнай з якіх з’яўляецца Цімава.
Гідраграфія
Большасць рэк Кантынентальнай Італіі з’яўляюцца прытокамі ракі По. Гэта найдаўжэйшая рака, што цалкам працякае па тэрыторыі Італіі (651,8 км), і валодае самым вялікім вадазборным басейнам (). Яна ўпадае ў Адрыятычнае мора, утвараючы дэльту. Толькі ва ўсходнім сектары цякуць рэкі, не звязаныя з сістэмай По. Сярод іх варта адзначыць Адыджэ (другую па даўжыні раку Італіі), а таксама П’явэ і Рэно.
Характэрнай асаблівасцю мясцовасці ля падножжа ўзвышшаў з’яўляецца лінія карставых крыніц, або «фантанілій». Гэта выхады прэсных падземных вод (натуральныя або часам штучныя), тыповыя для раёнаў з неглыбокім заляганнем ваданосных пластоў.
На мяжы паміж Перадальпамі і Паданскай раўнінай знаходзяцца найбуйнейшыя італьянскія азёры, пачынаючы з найбуйнейшага з іх, возерам Гарда (), за якім ідуць возера Маджорэ і возера Кома (апошняе з’яўляецца найглыбейшым — 410 м). Шостае і дзясятае месцы па плошчы займаюць адпаведна возера Ізеа (дзе знаходзіцца Монтэ-Ізола — найбуйнейшы азёрны востраў Італіі) і возера Лугана. Усе пералічаныя азёры адносяцца да перадальпійскіх і маюць ледавіковае (марэннае) паходжанне.
Узбярэжжы Кантынентальную Італію з паўднёвага захаду абмывае Лігурыйскае мора, а з усходу — паўночныя воды Адрыятычнага мора.
Лігурыйскае ўзбярэжжа
У цэнтры лігурыйскай берагавой лініі раскінуўся шырокі Генуэзскі заліў. Горад Генуя падзяляе ўзбярэжжа на дзве часткі: Рыўера-дзі-Панентэ (заходнюю) і Рыўера-дзі-Левантэ (усходнюю).
Заходняя Рыўера-дзі-Панентэ вылучаецца працяглымі палосамі нізкага пясчанага берага, якія чаргуюцца з мысамі. Калі прыняць за мяжу італьянскага геаграфічнага рэгіёна вусце ракі Вар і рухацца з захаду на ўсход, то спачатку ў раёне французскага пагранічча у мора выступаюць мысы Мартэн і Фера, а ўжо за дзяржаўнай італа-французскай граніцай сустракаюцца мысы Мартола і Нэра, следам за якімі ідуць Сант-Ампеліа (самы паўднёвы пункт Лігурыі), Меле, Нолі і Вада. Таксама непадалёк ад берага Рыўеры-дзі-Панентэ ляжаць два невялікія астравы: Галінара і Берджэджы.
Усходняя Рыўера-дзі-Левантэ мае больш звілістую і парэзаную берагавую лінію. Тут пераважаюць высокія ўчасткі, утвараныя хрыбтамі Лігурыйскіх Апенінаў, якія падступаюць ушчыльную да мора, асабліва ва ўсходняй частцы. Працягваючы рух на ўсход, размяшчаецца мыс-гара Партафіна, які закрывае сабой заліў Тыгульё, далей — маляўнічае высокае і скалістае ўзбярэжжа Чынквэ-Тэрэ, а таксама мыс Партавенерэ, які разам з астравамі Пальмарыя і Ціна ўтварае заходні бок заліва Ла-Спецыя.
Адрыятычнае ўзбярэжжа У Эміліі-Раманьі адрыятычнае ўзбярэжжа нізкае і пясчанае.
Для ўзбярэжжа Венета, Фрыулі і заходняй часткі Венецыі-Джуліі ўласціва наяўнасць лагун, якія аддзелены ад адкрытага мора пясчанымі косамі. Сярод іх найбольш значныя — Венецыянская лагуна, а таксама лагуны Каорлэ і Града. Ва ўсходняй частцы Венецыі-Джуліі, наадварот, цягнецца 27 км высокага берага — аж да дзяржаўнай мяжы паміж Італіяй і Славеніяй.
За межамі Італьянскай Рэспублікі ляжыць паўвостраў Істрыя. Ён мае трохкутную форму з вяршыняй, скіраванай на поўдзень, да мыса Камэняк (або Праманторэ). Берагі Істрыі скалістыя і высокія на паўночным захадзе і паўднёвым усходзе, а ў іншых месцах — нізкія. Іхняй асаблівасцю з’яўляецца наяўнасць глыбокіх заліваў і каналаў. Яны ўтварыліся ў мінулыя геалагічныя эпохі ў выніку затаплення старажытных рачных далін праз павышэнне ўзроўню мора. Найбольш вядомыя сярод іх — каналы Мірнскі, Лімскі і Пломінскі (Ф’янонскі) каналы.
У самай паўночнай частцы Адрыятыкі знаходзяцца Венецыянскі і Трыесцкі залівы.
Палітычная геаграфія Адміністрацыйна тэрыторыя Італьянскай Рэспублікі ў межах Кантынентальнай Італіі падзяляецца на восем рэгіёнаў (дзеля зручнасці падлікаў Лігурыя і Эмілія-Раманья ўключаны ў спіс цалкам, тады як Таскана — поўнасцю выключана):
Назва Насельніцтва (чал.) Плошча (км²) Адміністрацыйны цэнтр Прызнаныя мясцовыя мовы Вале-д’Аоста Аоставальдастанская франкаправансальская, вальзерская нямецкая Венета Венецыявенецыянская, ладзінская, фрыульская, цымбрская Ламбардыя Міланламбардская, эмільянская Лігурыя Генуяаксітанская, лігурыйская, п’емонцкая, эмільянская П’емонт Турынаксітанская, вальзерская нямецкая, ламбардская, лігурыйская, п’емонцкая, франкаправансальская, эмільянская Трэнціна — Альта-Адыджэ Трэнталадзінская, макенская, нямецкая, цымбрская Фрыулі-Венецыя-Джулія Трыестнямецкая, славенская, фрыульская Эмілія-Раманья Балонняраманёльская, эмільянская Усяго
Дэмаграфічнае і эканамічнае значэнне Наяўнасць урадлівай Падана-Венецыянскай раўніны заўсёды была ключавым чыннікам, які спрыяў шчыльнаму засяленню і росту дабрабыту гэтага рэгіёна. Гэта наглядна пацвярджаецца статыстыкай: хоць Кантынентальная Італія займае толькі каля агульнай плошчы італьянскага геаграфічнага рэгіёна, тут пражывае чалавек (станам на 2024 год), што складае ад усяго насельніцтва краіны. Больш за тое, менавіта ў гэтай частцы Італіі вырабляецца нацыянальнага валавога ўнутранага прадукту.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы Катэгорыя:Геаграфія Італіі Катэгорыя:Геаграфія Манака Катэгорыя:Геаграфія Славеніі Катэгорыя:Геаграфія Францыі Катэгорыя:Геаграфія Харватыі Катэгорыя:Геаграфія Швейцарыі