Белару́ска-тата́рскае пісьме́нства (таксама пісьменства літоўскіх татар) — унікальная культурная і лінгвістычная з’ява, якая ўяўляе сабой сукупнасць рукапісных тэкстаў, створаных беларуска-літоўскімі татарамі ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя. Гэтыя тэксты былі напісаны арабскім пісьмом, але іх моўнай асновай служылі старабеларуская, сучасная беларуская і, часткова, польская мовы. Помнікі гэтага пісьменства з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі развіцця беларускай мовы (асабліва яе гістарычнай фанетыкі і дыялекталогіі), а таксама рэлігійнага і паўсядзённага жыцця мусульман у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай.

Гістарычныя перадумовы ўзнікнення З’яўленне спецыфічнага славянамоўнага пісьменства на арабскай графічнай аснове было выклікана працэсамі глыбокай моўнай і культурнай асіміляцыі татар, якія пачалі масава сяліцца на землях Вялікага Княства Літоўскага ў XIV—XV стагоддзях. Ужо ў сярэдзіне XVI стагоддзя асноўная маса татарскага насельніцтва страціла сваю родную цюркскую мову і перайшла на мясцовыя беларускія і польскія гаворкі. Пра гэта сведчыць трактат невядомага аўтара «Рысале-і татар-ы лех» (1558), а таксама пазнейшыя назіранні ўсходазнаўца А. І. Мухлінскага, які адзначаў, што татары забыліся на сваю мову, але захавалі рэлігію і арабскае пісьмо.

Страта мовы стварыла праблему ў рэлігійнай сферы: новыя пакаленні мусульман перасталі разумець свяшчэнныя тэксты. Каб захаваць ісламскую ідэнтычнасць, узнікла неабходнасць перакладу рэлігійнай літаратуры на зразумелую вернікам мову. Паколькі ў ісламе прамы пераклад Карана доўгі час лічыўся недапушчальным, татарскія кніжнікі пачалі ствараць падрадковыя каментарыі, якія атрымалі назву «тафсір». Тэксты запісваліся арабскімі літарамі, бо арабскі алфавіт лічыўся сакральным і быў добра знаёмы татарам па малітоўнай практыцы.

Жанры беларуска-татарскага пісьменства Уся рукапісная спадчына беларускіх татар выразна падзяляецца на некалькі асноўных жанраў. Найбольш фундаментальнымі помнікамі з’яўляюцца тафсіры — рукапісы, якія ўтрымліваюць арыгінальны арабскі тэкст Карана з падрадковым інтэрлінеарным перакладам на беларускую ці польскую мову. Самым старым з вядомых помнікаў такога роду лічыцца Мінскі тафсір 1686 года, перакладзены імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам.

Самым аб’ёмным і разнастайным жанрам з’яўляюцца кітабы (ад арабскага слова «кніга»). Кітабы ўяўлялі сабой зборнікі энцыклапедычнага характару. У іх змяшчаліся апакрыфічныя легенды, напрыклад, папулярнае «Мірадж-намэ» пра ўшэсце прарока Мухамеда на неба, апісанні мусульманскіх рытуалаў, маральна-этычныя павучанні, усходнія казкі і нават авантурныя аповесці. Аднымі з самых даследаваных з’яўляюцца Кітаб Івана Луцкевіча (першая палова XVIII стагоддзя) і Кітаб Абрагама Карыцкага (сярэдзіна XIX стагоддзя).

Шырокае распаўсюджванне ў штодзённым жыцці мелі хамаілы — невялікія па памеры зборнікі, якія выконвалі ролю малітоўнікаў і даведнікаў. У хамаілах запісваліся штодзённыя малітвы, каляндарныя звесткі, парады па народнай медыцыне, а таксама магічныя замовы і тэксты для стварэння амулетаў (тальсімаў). Многія хамаілы мелі кішэнны фармат, бо воіны-татары насілі іх з сабой у ваенныя паходы ў якасці абярэгаў, як гэта бачна на прыкладзе Лейпцыгскага хамаіла XVII стагоддзя.

Акрамя таго, існавалі таджвіды (кіраўніцтвы па правільным чытанні Карана) і далавары (невялікія скруткі з малітвамі, якія клаліся ў магілу разам з нябожчыкам). Сустракаліся і помнікі выключна свецкага, практычнага прызначэння, такія як Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года.

Мова і лексічныя асаблівасці Моўная аснова помнікаў мянялася з цягам часу. У самых ранніх тэкстах (XVII — пачатак XVIII стагоддзя) абсалютна дамінуе беларуская мова з выразнай дыялектнай афарбоўкай. Даследчыкі адзначаюць, што мова кітабаў у першую чаргу адлюстроўвае паўднёва-заходні дыялект (гродзенска-баранавіцкую групу гаворак), а таксама цэнтральныя беларускія гаворкі, што адпавядае гістарычнаму арэалу пражывання татар. З канца XVIII і ў XIX стагоддзі пад уплывам агульных паланізацыйных працэсаў у Рэчы Паспалітай у тэкстах пачынае пераважаць польская мова, аднак яна застаецца шчыльна насычанай беларускімі фанетычнымі і лексічнымі элементамі (так званая «пальшчызна крэсова»).

Характэрнай рысай мовы з’яўляецца наяўнасць вялікай колькасці арыенталізмаў — слоў арабскага, турэцкага і персідскага паходжання, якія абазначалі рэлігійныя і спецыфічныя побытавыя паняцці (намаз, абдэст, харам, байрам). Брытанская даследчыца Шырын Акінэр, прааналізаваўшы Кітаб з Брытанскага музея, паказала, што гэтыя ўсходнія словы цалкам інтэграваліся ў славянскую марфалогію. Яны скланяліся паводле беларускіх правілаў і ўтваралі новыя словы з дапамогай славянскіх суфіксаў (напрыклад, к'афірін — няверны, шэйтанскі — д’ябальскі, сехабейове — паплечнікі прарока).

Графіка-арфаграфічная сістэма Для адэкватнай перадачы славянскай фанетыкі татарам давялося значна мадыфікаваць класічны арабскі алфавіт, стварыўшы ўнікальную сістэму беларускай арабіцы.

Паколькі ў арабскай мове не было многіх славянскіх зычных, татары запазычылі з персідска-турэцкай традыцыі літары для гукаў [п] (), [ч] (), [ж] (). Аднак для спецыфічных беларускіх афрыкат [дз’] і [ц] яны вынайшлі ўласныя, нідзе больш не сустракаемыя графемы: літару даль з трыма кропкамі ўнізе () для [дз’] і літару сад з трыма кропкамі ўнізе () для [ц]. Для размежавання беларускага фрыкатыўнага [г] і польскага выбухнога [g] выкарыстоўваліся розныя арабскія літары: беларускі гук перадаваўся праз ха (), а польскі — праз гайн ().

Арабскае пісьмо з’яўляецца кансанантным, але для запісу беларускай мовы татары ўжывалі сістэму поўнагалоснага пісьма. Галосныя перадаваліся праз надрадковыя і падрадковыя агаласоўкі (фатха, кясра, дама), якія часта ставіліся над спецыяльнымі літарамі-падстаўкамі (аліф і айн). З дапамогай фатхі татары паслядоўна фіксавалі беларускае аканне, перадаючы ненаціскное [о] як [а] (напрыклад, пісалі даброга). Акрамя таго, выкарыстанне новых літар для [дз’] і [ц’] дазволіла дакладна фіксаваць жывыя працэсы дзекання і цекання, што рабіла арабіцу больш дакладнай у адлюстраванні беларускай фанетыкі, чым тагачасная кірыліца.

Гісторыя даследаванняў (кітабістыка) Навуковае даследаванне пісьменства беларускіх татар (кітабістыка) пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першым вучоным, які ўвёў гэтыя тэксты ў навуковы абарот і даказаў іх славянскі характар, быў прафесар А. І. Мухлінскі (праца 1857 года). У пачатку XX стагоддзя дасканалы лінгвістычны аналіз тэкстаў правёў акадэмік Яўхім Карскі, які ў сваёй працы «Беларусы» канчаткова даказаў беларускую моўную аснову ранніх татарскіх помнікаў.

Новы штуршок даследаванням дала знаходка ў 1915 годзе Іванам Луцкевічам аднаго з найбуйнейшых кітабаў у вёсцы Сорак Татараў. У 1920—1930-я гады вывучэннем тэкстаў і транскрыпцыяй займаліся Віталь Вольскі ў БССР і Ян Станкевіч у Вільні. Фундаментальны ўклад у навуку зрабіў Антон Антановіч, які ў 1968 годзе выдаў манаграфію, дзе дэталёва апісаў графіка-арфаграфічную сістэму 24 рукапісаў і распрацаваў стандарты іх транслітарацыі.

На сучасным этапе кітабістыка развіваецца дзякуючы міжнароднаму супрацоўніцтву. Значныя працы па выданні і перакладзе помнікаў апублікаваны ў Літве пад кіраўніцтвам прафесара Галіны Мішкінене. У Беларусі актыўную працу па каталагізацыі, тэксталагічным і гісторыка-культурным вывучэнні рукапісаў праводзяць вучоныя Нацыянальнай акадэміі навук Міхаіл Тарэлка і Ірына Сынкова.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы Катэгорыя:Арабскае пісьмо Катэгорыя:Літаратура Беларусі Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Іслам у Рэчы Паспалітай