Рэстыту́цыя культу́рнай спа́дчыны Белару́сі (ад — «аднаўленне») — працэс пошуку, вяртання і сумеснага выкарыстання гісторыка-культурных каштоўнасцей, архіўных дакументаў, кнігазбораў і музейных калекцый, якія былі вывезены з тэрыторыі Беларусі ў розныя гістарычныя перыяды. Праблема рэстытуцыі з'яўляецца адной з найбольш вострых і актуальных у сферы культурнага супрацоўніцтва паміж еўрапейскімі краінамі, улічваючы каласальныя страты, панесеныя беларускімі землямі падчас войнаў, паўстанняў і акупацый.

Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя

Пасля заканчэння польска-савецкай вайны і падпісання ў 1921 годзе Рыжскага мірнага дагавора паміж Савецкай Беларуссю, Расіяй і Польшчай пачаўся працэс рэвіндыкцыі — вяртання культурнай маёмасці, якая была эвакуіравана або вывезена ў папярэднія гады. Аднак гэты працэс меў аднабаковы характар і прывёў да таго, што многія каштоўнасці, гістарычна звязаныя з Беларуссю, апынуліся ў замежных зборах.

У выніку працы змешаных рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў Варшаву з Масквы прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з прадметамі з Нясвіжскага замка, якія былі эвакуіраваны расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе. Сярод вернутых Польшчы каштоўнасцей былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з рыцарскімі даспехамі і зброяй, тры скрыні з жывапіснымі палотнамі і гравюрамі, а таксама срэбраны сталовы посуд. У выніку гэтыя скарбы, выратаваныя ад знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, так і не вярнуліся ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях.

Адначасова беларускія савецкія ўлады рабілі спробы вярнуць каштоўнасці, вывезеныя ў часы Ра Расійскай імперыі ў расійскія музеі. Вядомы шэраг помнікаў, у дачыненні да якіх беларускі бок рабіў запыты аб рэпатрыяцыі: калекцыя віцебскага жыхара Рапапорта, якая трапіла ў Рускі музей, абсталяванне старажытнай яўрэйскай друкарні, старажытная Тора, падараваная Мікалаю ІІ у Віцебску, і іншыя культавыя рэчы. Аднак пастановай Савета Народных Камісараў СССР ад 5 ліпеня 1926 года ў вяртанні большасці гэтых калекцый было адмоўлена з фармулёўкай, што яны маюць «агульнасаюзнае значэнне» і павінны заставацца ва ўстановах РСФСР.

Рэстытуцыя пасля Другой сусветнай вайны

Пошук і вяртанне архіваў Падчас Другой сусветнай вайны культурныя і дакументальныя фонды Беларусі панеслі найцяжэйшыя страты ў выніку дзейнасці Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга і іншых нацысцкіх структур. Вяртанне гэтых каштоўнасцей пачалося адразу пасля вызвалення краіны. Пошукі перамешчаных дзяржаўных архіваў ішлі па розных напрамках: праз апытанне сведак, накіраванне запытаў у адрас Савецкай ваеннай адміністрацыі ў Германіі і выезды архівістаў у меркаваныя месцы вывазу.

Было ўстаноўлена, што дакументы філіяла Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва БССР у Гродне вывозіліся ў Данцыг, а Дзяржаўнага архіва Мінскай вобласці — у Тропау. У Рызе начальнік Архіўнага аддзела УНКВД па Віцебскай вобласці П. Я. Кудрашоў знайшоў вывезеную акупантамі частку Цэнтральнага архіва Кастрычніцкай рэвалюцыі БССР. Камандзіраваны ў Рыгу ў красавіку 1945 года начальнік Архіўнага аддзела Мінскай вобласці Г. А. Гінзбург выявіў там вывезеныя немцамі фонды мінскіх дваранскага дэпутацкага сходу, губернскага і павятовага прадвадзіцеляў дваранства, казённай палаты, а таксама Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў. У маі 1945 года гэтыя матэрыялы былі вернуты ў Мінск.

Вяртанне музейных калекцый з Германіі Найважнейшай падзеяй у гісторыі пасляваеннай рэстытуцыі стала вяртанне мастацкіх скарбаў з Баварыі. У чэрвені 1944 года фонды Мінскага гістарычнага музея былі эвакуіраваны нацыстамі ў замак Хёхштэт. Пасля таго як замак быў узяты амерыканскай арміяй, выявілася, што многія каштоўнасці былі пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання: з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры мелі драпіны і зломы. Толькі ў кастрычніку 1947 года ва Усходнім порце Берліна ўпаўнаважаны Савета Міністраў БССР прыняў 182 скрыні з беларускімі калекцыямі.

Сярод вернутых шэдэўраў былі творы з Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР, у тым ліку звыш пяцідзесяці радзівілаўскіх партрэтаў, працы беларускіх мастакоў 1920—1930-х гадоў, вялікая калекцыя этнаграфічнага матэрыялу, царкоўнае начынне XVII—XVIII стагоддзяў, старажытная зброя, каля трыццаці рукапісных кніг і больш за сто старадрукаў (уключаючы супрасльскія і куцеінскія выданні). Усяго Савецкая ваенная адміністрацыя вярнула БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў. Увесь гэты масіў да адкрыцця ў 1957 годзе Дзяржаўнага музея БССР захоўваўся ў непрыстасаваных сутарэннях Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.

Перадача каштоўнасцей Польшчы (1950 год) Нягледзячы на намаганні па вяртанні спадчыны, палітыка савецкага ўрада часам прыводзіла да новых страт. У жніўні 1950 года згодна з рашэннем Савета Міністраў БССР Польскай Рэспубліцы былі бязвыплатна перададзены 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка. Гэты палітычны акт «добрай волі», які быў вынікам працы польскага ўрада па рэстытуцыі сваіх каштоўнасцей з Усходу, нанёс велізарную страту беларускай мастацкай спадчыне. Многія з гэтых твораў з'яўляліся ўнікальнымі помнікамі мастацтва Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.

Сучасны этап і лічбавая рэстытуцыя

Камісія «Вяртанне» У пачатку 1990-х гадоў, са здабыццём Беларуссю незалежнасці, праблема рэстытуцыі набыла новае гучанне. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла грамадская камісія «Вяртанне», створаная пры Беларускім фондзе культуры. Доўгія гады яе ўзначальваў вядомы даследчык і прафесар А. І. Мальдзіс. Дзейнасць камісіі была накіравана на пошук, сістэматызацыю інфармацыі і публікацыю дакументаў аб страчаных помніках. Вынікам гэтай працы стала выданне з 1992 года серыі аднайменных зборнікаў «Вяртанне», у якіх публікаваліся артыкулы і архіўныя матэрыялы па праблемах рэстытуцыі.

У беларускай гістарыяграфіі гэтага перыяду вылучаюцца працы даследчыкаў А. А. Гужалоўскага, М. Ф. Шумейкі, Н. Высоцкай і іншых, якія падрабязна даследавалі механізмы страт і праблемы вяртання каштоўнасцей з-за мяжы.

Стварэнне электронных баз даных і інтэграцыя У сувязі са складанасцю фізічнага вяртання арыгіналаў, у XXI стагоддзі галоўным напрамкам стала віртуальная (лічбавая) рэстытуцыя і сумеснае выкарыстанне культурнай спадчыны. У 2008—2009 гадах у рамках праграмы ЮНЕСКА быў рэалізаваны міжнародны праект «Дакументальная спадчына Рэчы Паспалітай», у якім удзельнічалі архівісты Беларусі, Літвы, Польшчы, Расіі і Украіны. Вынікам стаў інтэграваны рэестр, што аб'яднаў змест больш за тысячу архіўных фондаў перыяду Рэчы Паспалітай, якія знаходзяцца ў розных краінах Еўропы.

Яшчэ адным значным праектам стала праграма бібліяграфічнага і віртуальнага ўзнаўлення бібліятэкі Радзівілаў — «Radziviliana», якую вядзе Нацыянальная бібліятэка Беларусі сумесна з замежнымі партнёрамі. Праект дазваляе даследчыкам атрымліваць доступ да лічбавых копій кніжных помнікаў XVI—XVIII стагоддзяў са знакамітага магнацкага збору, незалежна ад іх цяперашняга фізічнага месцазнаходжання.

Таксама працягваецца праца па ідэнтыфікацыі раскіданых музейных збораў. Напрыклад, сумесна з Ізраільскім музеем у Ерусаліме вядзецца праца па ідэнтыфікацыі прадметаў яўрэйскай культуры (такіх як талеркі для седэра, кабалістычныя амулеты, тэкстыль), якія былі вывезены з Беларускага дзяржаўнага музея падчас Другой сусветнай вайны і выпадкова апынуліся ў замежных калекцыях.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі Катэгорыя:Культура Беларусі Катэгорыя:Рэстытуцыя