Ардынацыя Біспінгаў у Масалянах (пол. Ordynacja Massalańska Bispingów) — непадзельны родавы маёнтак, заснаваны ў 1853 годзе сёстрамі Аляксандрай, народжанай Біспінг (1785-1853), з 1806 года жонкай рускага генерала Аляксандра Міхайлавіча Свечына, і Юзэфай Войчынскай, народжанай Біспінг (1786-1878), з 1818 па 1835 год жонкай камергера Антонія Войчынскага, ад карысць нашчадкаў іх стрыечнага брата, Каміля Біспінга ротмістра Сумскага гусарскага палка (1810-1850). Статут ардынацыі быў зацверджаны ўказам цара Мікалая I Раманава ад 1 ліпеня 1853 года. У Масаляны тады ўваходзілі: маёнткі Аляксандры Свячынскай у Ваўкавыскім павеце: Вярэйкі, Кузьмічы, Мацейкаўшчызна, а ў Гродзенскім павеце: Трэглі, Сколубава і Верцелішкі, а таксама маёнткі Юзэфы Вайчынскай: Масаляны і Паплаўцы ў Гродзенскім павеце.

Ардынацыя існавала з 1853 па 1939 год. Масалянскімі ардынатамі па чарзе былі:

1853-1867 – 1-ы ардынат – Аляксандр Біспінг (1844-1867) 1867-1893 – 2-і ардынат – Ян Біспінг (1842-1893) 1893-1897 – 3-ці Ардынат – Юзэф Біспінг (1845-1897) 1897-1939 – 4-ы ардынат – Ян Каміль Біспінг (1880-1941)

Цэнтрам маёнтка быў сядзібны дом у Масалянах, акружаны паркам. Яго заснавальніцай была вышэйзгаданая Юзэфа Войчынская, якая пабудавала яго паводле праекта італьянскага архітэктара Франчэска Андрыёлі каля вялікай сажалкі на дарозе, якая вядзе да Вялікіх Эйсмантаў. У той час, паміж 1852 і 1863 г., была таксама пабудавана капліца, якая належала да палацавага комплексу і знаходзілася на другім баку сажалкі. У другой палове XIX стагоддзя па ініцыятыве другога ардыната Яна Біспінга да існуючага сядзібнага дома былі прыбудаваны два крылы, адно злева і адно справа, па праекце архітэктара Аляксандра Гродэцкага.

Паводле Рамана Афтаназі, палац тады складаўся з трох асноўных частак: асноўнага корпуса, які стаяў на даволі неглыбокім прамавугольным плане, і крыху шырэйшых бакавых крылаў, адсунутых на палову яго шырыні. Да пярэдняга фасада сяміпралётнага галоўнага корпуса быў дабудаваны цэнтральны порцік, які складаўся з чатырох васьмігранных слупоў, размешчаных паўколам і ўвянчаных карынфскімі капітэлямі. Яны падтрымлівалі антаблемент, пакрыты гірляндай, якая завяршалася зубцамі. У палацы размяшчалася карцінная галерэя, створаная другім ардынатам Янам Біспінгам, з працамі у асноўным польскіх, беларускіх мастакоў з Расейскай імперыі: Генрыка Семірадскага, Юзэфа Брандта, Юліуша Косака, Юльяна Фалата, Францішка Крудоўскага, Юзэфа Рышкевіча, Вільгельма Катарбінскага, Аляксандра Герымскага, Юзэфа Хелмонскага , Антонія Казакевіча, Аляксандра Арлоўскага і Аляксандра Грыглеўскага . Тут таксама знаходзіліся архіў і бібліятэка Масальскай ардынацыі. У той час палац Біспінгаў быў адным з цэнтраў ажыўленага грамадскага жыцця землеўласніцкай шляхты Гродзенскай губерні. У часы трэцяга ардыната Юзэфа Біспінга ў 1890-х гадах тут жыў Адольф Дыгасінскі, які працаваў рэпетытарам і прыватным настаўнікам. Менавіта тут ён напісаў раман «Заяц» , апублікаваны ў 1900 годзе. У паляваннях, якія арганізоўваліся ў Масалянах, удзельнічалі шматлікія асобы, у тым ліку вядомы гісторык і этнограф Зыгмунт Глогер.

Пасля ўступлення Чырвонай Арміі апошні ардынат, Ян Каміль, быў арыштаваны савецкімі ўладамі 4 кастрычніка 1939 года. Пасля гэтага ён быў зняволены ў Драгічыне Палескім і Ломжы, а ў пачатку 1940 года дэпартаваны ў невядомым кірунку ўглыб СССР, дзе знік без вестак . Пры савецкай уладзе палац быў спустошаны, а калекцыі жывапісу былі скрадзеныя або знішчаны. Падобны лёс напаткаў архіў і бібліятэку. Фрагмент яго, які змяшчае больш за 300 твораў, быў знойдзены ў калекцыях Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея . Пасля Другой сусветнай вайны разрабаваны будынак быў перададзены новаўтворанаму калгасу, офісы якога знаходзяцца там і дагэтуль. Будынак быў перабудаваны як унутры, так і звонку, портык быў прыбраны, і толькі бакавыя крылы палаца захавалі свой першапачатковы выгляд. Захаваліся таксама некаторыя гаспадарчыя пабудовы, у тым ліку вінакурня і свіран, а таксама парк плошчай некалькі гектараў вакол палаца .

Зноскі

Бібліяграфія

Moje wspomnienia w Massalanach spisane. Pamiętniki Jan Ordynata Bispinga 1842-1892, oprac. wstęp i przypisy Jerzy Z. Pająk, Jerzy Szczepański, Kielce 2017 – tom 8 serii "Kresy w polskich pamiętnikach i listach (1795–1918)", ss. 391 Jan Bisping, Massalany, „Białostocczyzna”, 1991, nr 24, s. 42-43. Adam Bisping, Nasze Massalany, Kraków 1992 Elżbieta z Bispingów Henrykowa Morman, Trzecia z trzynaściorga rodzeństwa. Wspomnienia 1915-1988, Kraków 2015

Катэгорыя:Біспінгі Катэгорыя:Масаляны Катэгорыя:Бераставіцкі раен Катэгорыя:Палацы Гарадзеншчыны Катэгорыя:Палацава паркавыя комплексы Беларусі Катэгорыя:Шляхецкія рэзыдэнцыі на Беларусі